Öfkeyle Yazılan Bir Kararın Ahlaki Sonucu Kime Ait Olduğu Belirsizleşir

Bir ekip lideri, bir toplantıda haksız bulduğu bir eleştiriden sonra öfkeyle istifa e-postası gönderiyor. Ertesi sabah pişman oluyor, ama mail çoktan okunmuş ve iki kişi projeden ayrılmaya karar vermiş. Aynı olay üç ayrı kuramda üç farklı yere oturuyor.

Erdem etiğinde ölçüt önce kişinin nasıl biri olduğudur. Aristoteles öfkenin kendisini kötü saymaz; doğru kişiye, doğru ölçüde ve doğru zamanda duyulan öfkeyi erdem sayar. Buna göre sorun öfkenin varlığı değil, öfkenin karar anında karakteri ne kadar yönettiğidir. Ödev etiği ise ilkeye bakar. Kant'a göre eylemin ahlaki değeri, kişinin hangi ilkeye göre hareket ettiğinden gelir. Öfkeyle alınan bir karar duygusal eğilime dayandığı için ahlaken değersiz sayılabilir, ama o ilkeyi evrensel bir yasa gibi düşünüp düşünemeyeceğimiz sorusu sorumluluğu öfkenin dışına taşır.

Mill'in çizgisindeki sonuççuluk için tablo daha sadedir: sonuçlar değerlendirilir ve öfke yalnızca nedensel bir etkendir. Bu kurama göre lider ertesi günkü pişmanlığıyla değil, ekibe verdiği zararla yargılanır. Ama burada zorlanma noktası şudur: sonuçların tamamı önceden hesaplanamaz ve öfkeli bir zihnin hesabı çoğu zaman kendi lehine eğilir.

Bana kalırsa üç kuramın en güçlü yanı, sorumluluğun yalnızca karar anına değil, karakterin uzun süreli işleyişine de yayılabildiğini göstermeleridir. Ödev etiği ilkeyi, sonuççuluk sonucu öne çıkarır. Erdem etiği ise aradaki gerilimi görünür kılar: öfke kişiye ait midir, yoksa kişinin içinden geçen bir hava durumu gibi midir? Hangi kuramın hangi noktada yetersiz kaldığı, bence tartışmanın asıl yeri.