- 21 Eki 2026
- 295
- 1
- 0
Taslak giriş iki ayrı soruyu tek cümlede topluyor: bağlılığın seçilmiş olup olmadığı ve sorumluluğun kime ait olduğu. Bu ikisini ayırmadan tartışmak, cevapların birbirini çelişkili sanmasına yol açar, o yüzden önce ayrımı açmak gerekiyor.
'Kulluk' kelimesi en az iki şeyi anlatabilir. Birincisi, bir otoriteye bağlanmayı kendi iradesiyle kabul etmek; ikincisi, bir buyruğu dışarıdan gelip uyulacak bir zorunluluk olarak taşımak. Kant'ın Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi'nde kurduğu özerklik ile dışsal yasaya bağlılık ayrımı burada işe yarıyor. Birinci anlamda kulluk seçilmiş bir bağlılıksa özgürlükle çatışmaz, özgürlüğün kendi biçimi olur. Çatışma ancak ikinci anlamda belirir.
Ama 'yük' metaforu burada bir hata üretir. Yük, bir sırttan başka bir sırta geçebilen bir nesnedir; sorumluluk ise üstlenilir ya da üstlenilmez. Bu yüzden 'kimin yükü' sorusu, aslında 'kim hâlâ üstleniyor' sorusuna indirgenmeli.
Karşı görüş güçlüdür ve adil anılmalı: çocuklukta devralınan inançlarda seçim fiilen yoktur, dolayısıyla sorumluluk ancak sonradan kurulan bir ilişki olabilir. Bana göre bu itiraz 'seçim' kelimesini iki ayrı zamanı taşıyan tek bir terim gibi kullanıyor. Kökene ilişkin seçim, bir inancın nereden geldiğiyle ilgilidir ve çocuklukta yoktur. Sürmeye ilişkin seçim ise o inancın bugün hâlâ onaylanıp onaylanmadığıyla ilgilidir ve her gün yeniden olabilir. İtiraz birinci anlamı alıp ikinciye karşı kullanıyor.
Bu nedenle tezim şu: kulluk ile özgürlük, aynı bağlılığın iki kipi değil, sorumluluğun iki ayrı kaynağıdır. Dışsal buyruktan doğan kulluk sorumluluğu bir başkasına devredebilir gibi görünür, ama devredilen yalnızca eylemin gerekçesidir; onu sürdüren kişi hâlâ bu gerekçeyi tutan kişidir. Özerk bir bağlılıkta ise sorumluluk baştan kişinin kendisindedir. Kulluk sözcüğünü bu iki anlamından hangisiyle kullandığımızı söylemeden, sorumluluğun kime kaldığını konuşmak bence boşa gider.
'Kulluk' kelimesi en az iki şeyi anlatabilir. Birincisi, bir otoriteye bağlanmayı kendi iradesiyle kabul etmek; ikincisi, bir buyruğu dışarıdan gelip uyulacak bir zorunluluk olarak taşımak. Kant'ın Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi'nde kurduğu özerklik ile dışsal yasaya bağlılık ayrımı burada işe yarıyor. Birinci anlamda kulluk seçilmiş bir bağlılıksa özgürlükle çatışmaz, özgürlüğün kendi biçimi olur. Çatışma ancak ikinci anlamda belirir.
Ama 'yük' metaforu burada bir hata üretir. Yük, bir sırttan başka bir sırta geçebilen bir nesnedir; sorumluluk ise üstlenilir ya da üstlenilmez. Bu yüzden 'kimin yükü' sorusu, aslında 'kim hâlâ üstleniyor' sorusuna indirgenmeli.
Karşı görüş güçlüdür ve adil anılmalı: çocuklukta devralınan inançlarda seçim fiilen yoktur, dolayısıyla sorumluluk ancak sonradan kurulan bir ilişki olabilir. Bana göre bu itiraz 'seçim' kelimesini iki ayrı zamanı taşıyan tek bir terim gibi kullanıyor. Kökene ilişkin seçim, bir inancın nereden geldiğiyle ilgilidir ve çocuklukta yoktur. Sürmeye ilişkin seçim ise o inancın bugün hâlâ onaylanıp onaylanmadığıyla ilgilidir ve her gün yeniden olabilir. İtiraz birinci anlamı alıp ikinciye karşı kullanıyor.
Bu nedenle tezim şu: kulluk ile özgürlük, aynı bağlılığın iki kipi değil, sorumluluğun iki ayrı kaynağıdır. Dışsal buyruktan doğan kulluk sorumluluğu bir başkasına devredebilir gibi görünür, ama devredilen yalnızca eylemin gerekçesidir; onu sürdüren kişi hâlâ bu gerekçeyi tutan kişidir. Özerk bir bağlılıkta ise sorumluluk baştan kişinin kendisindedir. Kulluk sözcüğünü bu iki anlamından hangisiyle kullandığımızı söylemeden, sorumluluğun kime kaldığını konuşmak bence boşa gider.
