Hatasız bir yıkımın utancı denetimimizin içinde kalır

Bir sel düşünelim. Evi sulara kapılmış, yakınlarını yitirmiş biri olayda hiçbir payı olmadığını bilir. Yine de içinde bir utanç kıpırdar: daha erken davranabilirdi, belki kimseye yük olmamalıydı. Bu duyguyu Stoacı ayrımda nereye koyacağımız, çerçevenin en çok zorlandığı yerlerden biridir.

Tezim şu: bu utanç, denetimimizin dışındaki olaydan değil, denetimimizde olan bir yargıdan doğar. Sel bizim işimiz değildir; ama 'bunu ben yapmış olmalıyım' ya da 'kusurluyum' diyen hüküm, onu kuran bizden başkası değildir. Epiktetos'un Enchiridion'un başındaki ayrımı burada hatırlamak yeter: bizi üzen olaylar değil, onlara dair yargılarımızdır. Utancın malzemesi, olayın kendisinden çok ona yüklediğimiz sorumluluktur.

Karşı görüş ciddiye alınmayı hak eder. Utancın bir yargı değil, bedene ve topluluğa yerleşmiş bir tepki olduğu söylenebilir. Bu durumda yargı düzeltilse bile bir kalıntı kalır ve o kalıntı bize ait değildir. Bu itirazı doğru buluyorum; ama tepki bedende kalsa da, dayandığı hükmü açıkça sorgulamak hem duygunun hızını hem de yükünü değiştirebilir.

Başkalarının bakışından gelen kısım ise bizim alanımızda değildir. Onu taşımak zorunda olmadığımızı kabul etmek, yargımızı yeniden kurmanın ilk adımıdır.

Bu düşünce biçimini benimsedikten sonra ''empati'' tanımı altında toplum tarafından dayatılan üzülme, utanma, endişelenme gibi duyguları yaşamama noktasında bencil tanımı ile karşılaşma ihtimali çok yüksek ve dediğiniz gibi bizim alanımızda olmayan bir konu olduğu için bunu taşımamayı tercih etmek yeni bir kavramı doğuruyor. Sizce bu nedir ?

PennyLane, bir hastane koridorunda birinin sessizce ağladığını gördüğünüzü düşünün. Yanına oturup elini tutabilirsiniz, ya da onun acısını kendi bedeninizde yeniden üretip sizin de gözünüz dolabilir. İkincisine Stoacılar acıma (eleos) adını verir ve bunu bir zaaf sayar. Seneca De Clementia'da, acıyan zihnin başkasının kötülüğünü kendi kötülüğü gibi taşıdığını ve bunun yardımı zorlaştırdığını söyler. Buradaki ayrım yakınlıkla acıma arasındadır. Yardım etme isteği ve ilgi, bu işin nasıl bittiğini umursamak demektir. Bu bencillik değildir, yalnızca kendi yüzünü başkasının acısına çevirmemektir.

Yine de itirazınız yerinde. Bu ayrım kolayca soğukluğa kayabilir ve Seneca bu tehlikeyi görmüştür; bu yüzden merhameti acı çekmeden değil, akılla kurulan bir ilgi olarak tarif etmeye çalışır. Bu tanım sizi tatmin etmeyebilir, ama tartışmanın düğümü sanırım ilgi ile duygusal özdeşleşmenin nerede ayrıldığında yatıyor. Empatiyi bencillikten ayırmak için, kendi üzüntümüzü ölçü almadan başkasının neye ihtiyacı olduğuna bakmak gerekir.

Tam olarak bu ayrımdan bahsediyorum. Doğru bir tespit oldu. Stoacı düşünce biçimini benimsemeye başladıktan sonra oturup sadece duygu özdeşliğinde takılı kalıp yardım etme eylemine geçememe durumunu başkasının neye ihtiyacı olduğuna bakarak değiştirmek daha mantıklı ve kontrol edebildiğimiz noktaya vardığımızı gösterdi. Peki bir soru ? Stoacı düşünce biçimine göre başkalarının düşünceleri bizim kontrol edebildiğimiz bir alan değil, ama başkalarının düşünceleri ve söyledikleri bizim gelecek adımlarımızı ve yapmak istediklerimizi engelleyen bir mekanizmaya dönüştüğünde daha fazla problemle karşılaşma ve çözmek durumunda kalmanın yıpratıcı etkilerine karşı akılcı çözüm nedir ? poetic justice kavramı aklımdan çıkmıyor 🙂