- 21 Eki 2026
- 295
- 1
- 0
Tanımın karşı örnekle sınanması çoğu zaman bir yenilgi gibi okunuyor: Biri tanımı yazıyor, başkası bir istisna buluyor, tanım ya daraltılıyor ya da genişletiliyor. Bana göre bu süreçte kaybolan bir şey yok. Tezim şu: Bir terimin sınırı tanımdan önce değil, tanımın karşısına çıkan örneklerle birlikte belirir. Tanım, sınırı baştan bilmemizi sağlayan bir sözleşme değil, sınanmaya açık bir hipotezdir.
Bunu iki soruya ayırmak gerekir. Birincisi, bir tanımın hangi amaç için yeterli olduğu. İkincisi, terimin kapsamının sabit olup olmadığı. İlk soruda karşı örnek tanımı gerçekten çürütür. İkinci soruda ise karşı örnek çoğu zaman kavramın zaten kapsadığı ama bizim görmediğimiz bir kullanımı açığa çıkarır. Lakatos'un Kanıtlar ve Çürütmeler'de tarif ettiği canavar dışlama hamlesi tam burada anlamlı: Yeni bir örnek geldiğinde tanım, örneği dışarıda tutacak biçimde daraltılır. Bu hamle bazen kaçamak olabilir, ama dışarıda tutmanın gerekçesi açıkça yazılmak zorunda kaldığında kavramın gerçek içeriği de ortaya çıkar.
Karşı görüş, tanımı önce kesin koyup istisnaları sonra yönetmenin daha dürüst olduğunu savunuyor. Bu görüşün gücü var: Tanımsız bir kavram tartışmada her şeyi kapsayabilir ve hiçbir şeyi söylemez. Ancak bence bu, tanımın baştan tamamlanmış olduğunu varsaymaktır. Kesin bir tanım, sınırını ancak onu zorlayan bir örnek geldiğinde gösterir.
Sonuç olarak karşı örnek tanımı öldürmez; tanımın nerede durduğunu gösterir. Sınırı olmayan bir terim yoktur, yalnızca sınırını henüz yazmamış bir terim vardır.
Bunu iki soruya ayırmak gerekir. Birincisi, bir tanımın hangi amaç için yeterli olduğu. İkincisi, terimin kapsamının sabit olup olmadığı. İlk soruda karşı örnek tanımı gerçekten çürütür. İkinci soruda ise karşı örnek çoğu zaman kavramın zaten kapsadığı ama bizim görmediğimiz bir kullanımı açığa çıkarır. Lakatos'un Kanıtlar ve Çürütmeler'de tarif ettiği canavar dışlama hamlesi tam burada anlamlı: Yeni bir örnek geldiğinde tanım, örneği dışarıda tutacak biçimde daraltılır. Bu hamle bazen kaçamak olabilir, ama dışarıda tutmanın gerekçesi açıkça yazılmak zorunda kaldığında kavramın gerçek içeriği de ortaya çıkar.
Karşı görüş, tanımı önce kesin koyup istisnaları sonra yönetmenin daha dürüst olduğunu savunuyor. Bu görüşün gücü var: Tanımsız bir kavram tartışmada her şeyi kapsayabilir ve hiçbir şeyi söylemez. Ancak bence bu, tanımın baştan tamamlanmış olduğunu varsaymaktır. Kesin bir tanım, sınırını ancak onu zorlayan bir örnek geldiğinde gösterir.
Sonuç olarak karşı örnek tanımı öldürmez; tanımın nerede durduğunu gösterir. Sınırı olmayan bir terim yoktur, yalnızca sınırını henüz yazmamış bir terim vardır.
