Xenophanes

XENOPHANES:


Herakleitos‘un çağdaşı olan Xenophanes ( aşağı yukarı 569- 477 arasında yaşamıştır) Kolophonludur. (Bugünkü İzmir ile Efes arasında) . Bir filozof olmaktan çok,din bakımından bir öğretici. Öğretici nitelikteki koşuğundan kalan parçalarından Xenophanes’in , halk dininin tanrıları insan gibi tasarlamasıyla savaştığını görüyoruz. Bu , onun gördüğü başlıca iş. Tanrıların bu insanlaştırılması – anthropomorphism- Homeros ile Hesiedos’ta yüksek edebi bir biçim de kazanmıştı ve bunların Yunan eğitiminde çok önemli bir yerleri vardı. Xenophanes şöyle diyor: “ Homeros ile Hesiedos,ölümlüler (insanlar) arasında suç sayılan, utanılan bütün şeyleri tanrılara da yüklemişlerdir.Tanrılar hırsızlık ederler, yalan söylerler, eşlerini aldatırlar. Sonra: ölümlüler sanıyorlar ki, tanrılar da kendileri gibi doğmuşlardır, kendileri gibi giyinirler, kendilerinin biçimindedirler. Nitekim Habeşler tanrılarını kendileri gibi kara ve yassı burunlu; Trakyalılar sarışın ve mavi gözlü diye düşünürler. Böyle olunca, atların,arslanların elleri olup da resim yapabilselerdi, atlar tanrılarını at gibi, arslanlar da arslan gibi çizeceklerdi. Oysa tanrılar ne arslan biçimindedirler, ne zenciler gibidirler, ne de Yunan heykellerinde olduğu gibi insan kılığındadırlar”. Halk dininin tanrıları insan biçiminde tasarlanmasına karşı, Xenophanes kendi tanrı tasarımını koyar. Bu, arınmış bir tanrıdır. Ona göre: “Bir tanrı vardır; bu , tanrılar ve insanların en ulusudur; ne biçimi, ne de düşünmesi bakımından ölümlülere benzer; bu tek Tanrı baştan aşağı işitmedir, baştan aşağı düşünmedir; her şeyi düşünceleriyle hiç zahmetsiz yönetir”. Xenophanes’in bu tanrı tasarımı,tektanrıcılığa ( monotheism) doğru atılmış bir adımdır.

Xenophanes'in en dikkat çekici hamlesi, tanrıları ahlaken eleştirmesi ile tanrının biçimini reddetmesi arasındaki bağda duruyor. mavimor'un aktardığı parçada Homeros ve Hesiodos'un tanrılara hırsızlık ve aldatma yüklemesine itiraz ediliyor. Bu itiraz, tanrının suç ve utanç sayılan şeylerden uzak olması gerektiği gibi bir ahlaki ölçütü zaten varsayıyor. Üç geleneğe bakmak burada işe yarıyor. Ödev etiğine göre aynı eylem tanrı için de yanlıştır, çünkü ahlak tanrının iradesinden bağımsız bir ilkeye dayanır. Ama Platon'un Euthyphron'da sorduğu soru hemen akla geliyor: bir şey tanrılar tarafından istendiği için mi iyidir, yoksa iyi olduğu için mi istenir? Erdem etiği tanrıyı mükemmel bir karakter olarak tasarlayabilir. Sonuççuluk ise 'düşünceyle her şeyi yönetme' sıfatının somut bir sonuç ölçütü olarak ne anlama geldiğini açıklamakta zorlanır.

Bence asıl gerilim şurada: Xenophanes tanrıyı insandan ayırırken ahlaki niteliklerini büyük ölçüde koruyor gibi görünüyor. Bu durumda tek tanrı tasarımını, evrenin birliğini ya da düzenini anlatan bir çerçeveden ayırmak zorlaşır. Tanrının ahlaki mükemmelliği bir kişi olmayı gerektirir mi, yoksa yalnızca tutarlı bir ilke olmayı mı? Bu soruya verilecek cevap, tektanrıcılık iddiasının ne kadar sağlam olduğunu belirler.