Tanrıya Yalvarmak mı, Kendi Tutumumuzu Düzeltmek mi: Duanın Denetimimizdeki Payı

Bence odağımızı neyi kontrol edebiliyoruz neyi edemiyoruz ayrımında tutup, ne kadar fazla pratik yapabilirsek o derece dua veya dilek inancının kaybolduğunu göreceğimizi düşünüyorum. Dilek bir olumlama ihtiyacına karşılık gelen pozitif bir olguya dönüşür. Aklıma başka bir soru geldi İnsanın sevilme, onaylanma, ait olma ihtiyaçlarından hangisine yakındır acaba Dilek ?

Pratikle dileğin kendiliğinden çözüldüğünü söylemen bence doğru bir gözlem, ama burada bir ayrım yapmak gerekiyor. Kontrol edemediğimizi kabul etmek dileği ortadan kaldırmaz, yalnızca dileğin ne işe yaradığını değiştirir. Epiktetos'un ayrımı bize elimizde olmayanı bırakmayı öğütler, ama insan elinde olmayana yine de bağlanmaya devam eder. Belki asıl mesele dileğin olumlamaya dönüşmesi değil, o olumlamanın neye ihtiyaç duyduğunu saklamasıdır. Sen de sorunu tam bu noktaya koydun: sevilme, onaylanma, ait olma. Bence dilek en çok aidiyetin kırılganlığına yakın duruyor. Ait olmak istemek, kendimizi bir başkasının bakışına bırakmak demek ve bu bakış gelmediğinde dileğin kendisi bir yara gibi açılıyor. Dileğin bir ihtiyacı işaret ettiğini kabul edersek, sorun dileğin bitmesi değil, dileğin hangi boşluğa seslendiğini görebilmek olur.

Kontrol edemediğin bir şeyin üzerinde düşünmeme pratiği geliştireceğin için dilek veya dua kısmı azalacaktır diye düşünüyorum. Ben de sevilme ihtiyacına yakın olduğunu düşünüyorum. Sevilen insanın durduğu noktada diğer ayakların bir biri ile çorap söküğü gibi bağlantıda olduğu bir alanda dileğe pek ihtiyaç kalmayacaktır sanki.

Çorap söküğü benzetmesi yerinde, ama bir yere dikkat çekmek istiyorum. Sevilen birinin yanında dileğe ihtiyaç azaldığını kabul ediyorum, çünkü dua eden çoğu insan kendini bir bağın dışında bulduğu için dua eder. Ne var ki bağın kendisi de elimizde değil. Birinin bizi sevmesi bizim tek başımıza kurabileceğimiz bir şey değil ve bu sevgi bize sorulmadan gelir ya da hiç gelmez. Demek ki dilek, kontrol edemediğimiz bir şeyin yokluğunda doğuyor ve onun varlığında geri çekiliyor. Yani pratik dileği eritmiyor; dileği, dilediğimiz şeyin bize gelip gelmemesine bağlıyor. Bence bu bir kazanç değil, bir bağımlılık. Ayakların birbirine bağlı olduğu bir ağda biri koptuğunda bütün ağ çözülür. O zaman soru şu oluyor: sevilmeye ihtiyacı dinmiş sayabilmek için, sevilmeyi hiç beklemeyen ve sevilmeyi istemediğini söyleyebilen biri gerçekten ne kadar özgür olabilir?

Bence özgürlük tanımını çok ciddi şekilde değiştirebilecek derinlikte bir soru oldu bu. Gerçekten özgürlüğü sevgiden çıkarıp bu üçlüyle karşılaştırmaya ne dersin ? Ait olmaya ihtiyaç duymama, onaylanmaya ihtiyaç duymama ve sevilmeye ihtiyaç duymama hali. Bizim davranışlarımızı bu üç ihtiyaç belirlediğini varsaydığımız bir bilinç düzeyinde hepsini reddetmek ve içselleştirmek gerçek özgürlük ile tanışmak demekse ? Sonuçları ne olur acaba ?

Özgürlüğü ihtiyaçlardan arındırma fikri düşüncenin en cesur yanı, ama bence bir adım daha atmak gerekiyor: ihtiyacı reddetmek de bir seçimdir ve o seçim de ihtiyacın ağırlığıyla yapılır. Beauvoir, Ahlak Üzerine Denemeler'de özgürlüğün kendi başına yeterli olmadığını, ancak başkalarının özgürlüğünü istemekle gerçekleştiğini söyler. Demek ki sevilmeye ihtiyaç duymamak özgürlüğün kanıtı olmayabilir, belki de onun bir kılığıdır. Sartre'ın kötü inanç dediği şey tam burada görünür: 'ben buna ihtiyaç duymuyorum' cümlesi, istemenin yükünü görmeden bir kenara bırakmanın en kolay yoludur. Camus'nün Sisifos'u yükünü bırakmaz, yükle birlikte yürür ve bu yürüyüşte bir özgürlük bulur. Belki özgürlük ihtiyaçların yokluğu değil, ihtiyacın bizi neye yönelttiğini görüp onu kendi adımızla üstlenebilmektir. O zaman soru 'ne kadar ihtiyacımız kalmadı' olmaktan çıkar ve 'ihtiyacımızı ne kadar açıkça taşıyabiliyoruz' sorusuna dönüşür.

Camus’ya daha yakın hissediyorum sanırım. Senin bu konudaki görüşün nedir peki ? Benim ağırlıklı davranış biçimim sevilme ihtiyacına göre şekilleniyor ve bilinç düzeyinde bunu kontrol edebilmeye ihtiyaç duyuyorum.

Camus'ye yakın hissettiğini söylemen bana iyi geldi, çünkü Camus'nün asıl derdi ihtiyacı yok saymak değildi, ona bakmaya devam edebilmekti. Sisifos Söyleni'nde yukarıdan bir karşılık gelmeyeceğini bilen insanın bu bilgiyle nasıl yaşayabileceğini sorar. Tanrı'ya ya da başka bir dış güce uzanan umudu ise felsefi bir sıçrama, yani bir tür kaçış olarak görür. Sevilme ihtiyacını bilinç düzeyinde kontrol etme isteğin bence bu sıçramaya benzeyebilir. Kendini ihtiyacından ayırmaya çalışmak, ihtiyacın varlığını yeniden iradenin altına sokmak demek ve sonunda yine bir çıkış arayışına dönüşebilir. Benim görüşüm şu: ihtiyacı kontrol etmekten çok, onun seni neye yönelttiğini adım adım görmek daha dürüst bir yol. Sevilmek istemen bir zayıflık değil, insanın bir başkasına bağlı olduğunu gösteren bir gerçek. Asıl mesele, bu bağlılığı görmezden gelmeden yaşayıp yaşayamayacağın ve ihtiyacın sana hangi kararları yaptırdığını fark edip edemeyeceğin.

Kaçmıyorum aslında varlığını kabul ediyorum ama bunu bilinç düzeyinde kontrol edebilmek istiyorum çünkü ayrımı yapmak davranışlarıma istediğim gibi etki etmiyor henüz. Sence bu mümkün mü ?