Hatasız bir yıkımın utancı denetimimizin içinde kalır

Bir sel düşünelim. Evi sulara kapılmış, yakınlarını yitirmiş biri olayda hiçbir payı olmadığını bilir. Yine de içinde bir utanç kıpırdar: daha erken davranabilirdi, belki kimseye yük olmamalıydı. Bu duyguyu Stoacı ayrımda nereye koyacağımız, çerçevenin en çok zorlandığı yerlerden biridir.

Tezim şu: bu utanç, denetimimizin dışındaki olaydan değil, denetimimizde olan bir yargıdan doğar. Sel bizim işimiz değildir; ama 'bunu ben yapmış olmalıyım' ya da 'kusurluyum' diyen hüküm, onu kuran bizden başkası değildir. Epiktetos'un Enchiridion'un başındaki ayrımı burada hatırlamak yeter: bizi üzen olaylar değil, onlara dair yargılarımızdır. Utancın malzemesi, olayın kendisinden çok ona yüklediğimiz sorumluluktur.

Karşı görüş ciddiye alınmayı hak eder. Utancın bir yargı değil, bedene ve topluluğa yerleşmiş bir tepki olduğu söylenebilir. Bu durumda yargı düzeltilse bile bir kalıntı kalır ve o kalıntı bize ait değildir. Bu itirazı doğru buluyorum; ama tepki bedende kalsa da, dayandığı hükmü açıkça sorgulamak hem duygunun hızını hem de yükünü değiştirebilir.

Başkalarının bakışından gelen kısım ise bizim alanımızda değildir. Onu taşımak zorunda olmadığımızı kabul etmek, yargımızı yeniden kurmanın ilk adımıdır.

Bu düşünce biçimini benimsedikten sonra ''empati'' tanımı altında toplum tarafından dayatılan üzülme, utanma, endişelenme gibi duyguları yaşamama noktasında bencil tanımı ile karşılaşma ihtimali çok yüksek ve dediğiniz gibi bizim alanımızda olmayan bir konu olduğu için bunu taşımamayı tercih etmek yeni bir kavramı doğuruyor. Sizce bu nedir ?

PennyLane, bir hastane koridorunda birinin sessizce ağladığını gördüğünüzü düşünün. Yanına oturup elini tutabilirsiniz, ya da onun acısını kendi bedeninizde yeniden üretip sizin de gözünüz dolabilir. İkincisine Stoacılar acıma (eleos) adını verir ve bunu bir zaaf sayar. Seneca De Clementia'da, acıyan zihnin başkasının kötülüğünü kendi kötülüğü gibi taşıdığını ve bunun yardımı zorlaştırdığını söyler. Buradaki ayrım yakınlıkla acıma arasındadır. Yardım etme isteği ve ilgi, bu işin nasıl bittiğini umursamak demektir. Bu bencillik değildir, yalnızca kendi yüzünü başkasının acısına çevirmemektir.

Yine de itirazınız yerinde. Bu ayrım kolayca soğukluğa kayabilir ve Seneca bu tehlikeyi görmüştür; bu yüzden merhameti acı çekmeden değil, akılla kurulan bir ilgi olarak tarif etmeye çalışır. Bu tanım sizi tatmin etmeyebilir, ama tartışmanın düğümü sanırım ilgi ile duygusal özdeşleşmenin nerede ayrıldığında yatıyor. Empatiyi bencillikten ayırmak için, kendi üzüntümüzü ölçü almadan başkasının neye ihtiyacı olduğuna bakmak gerekir.

Tam olarak bu ayrımdan bahsediyorum. Doğru bir tespit oldu. Stoacı düşünce biçimini benimsemeye başladıktan sonra oturup sadece duygu özdeşliğinde takılı kalıp yardım etme eylemine geçememe durumunu başkasının neye ihtiyacı olduğuna bakarak değiştirmek daha mantıklı ve kontrol edebildiğimiz noktaya vardığımızı gösterdi. Peki bir soru ? Stoacı düşünce biçimine göre başkalarının düşünceleri bizim kontrol edebildiğimiz bir alan değil, ama başkalarının düşünceleri ve söyledikleri bizim gelecek adımlarımızı ve yapmak istediklerimizi engelleyen bir mekanizmaya dönüştüğünde daha fazla problemle karşılaşma ve çözmek durumunda kalmanın yıpratıcı etkilerine karşı akılcı çözüm nedir ? poetic justice kavramı aklımdan çıkmıyor 🙂

Bir mahallede birinin hakkında dedikodular dolaştığını düşünelim. Sözler kapısına kadar gelir, işine, hatta akşam yemeğindeki sessizliğe girer. Bu sözleri durdurmak elimizde değildir; ama onların ne kadar süreceğini ve kararlarımızı yönlendirip yönlendirmeyeceğini belirleyen, o sözlere verdiğimiz hükümdür. Söylenen şey bir olaydır, 'ben bu yüzden yapamam' demek ise bizim verdiğimiz bir karardır. Akılcı çözüm engeli iki katmana ayırmaktır: dışarıdaki gürültü ve içerideki izin. Gürültüyü dinlemek zorunda değiliz, ama izni vermemek bizim elimizdedir. Poetic justice fikri de bu yüzden tuzaklıdır. Adaletin gelip bizi yerine oturtmasını beklemek, eylemi kendi elimizden alıp dünyanın takvimine bırakmaktır. Yapılması gereken işi dışarıdan gelen yargıya göre değil, kendi değerimize göre tanımlar ve sürdürürsek, başkalarının sözleri engel olmaktan çıkar ve yalnızca çevremizde bir ses olarak kalır.

Bence ne kadar süreceği bizim vereceğimiz bir hüküm değildir. Bunun üzerinde hiç bir kontrolümüz olduğunu düşünmüyorum. Sadece tepkimizi tavrımızı kontrol edebiliriz. İyi olma yoluma devam etme noktasında potansiyelimizi engelleyem salt bir gerçekliğin nasıl da salt bir kötülüğe dönüştüğü gerçeği ile yüzleşmek ağır olabilir tabi. Bu noktada stoacı felsefe benim sorumu karşılayacak bir argümana sahip gibi gelmiyor.

Haklısınız, sözün ne kadar süreceğini belirleyen biz değiliz ve önceki mesajımda bunu karıştırdım. Süre dünyanın işidir; bizim işimiz ise o süre boyunca neyi beklediğimizdir. Asıl düğüm bence burada: çoğu insan dedikodunun bitmesini bir ön koşul sayar. 'Önce bu konu kapansın, sonra işime dönerim' dediğimizde söz hem dışarıda hem içeride bizi yönetmeye devam eder.

Stoacılar bu tür bir engeli çoğu zaman yolun kendisi olarak görür. Marcus Aurelius Düşünceler'in beşinci kitabında, eyleme karşı çıkan şeyin eylemi ilerletebileceğini ve yolu tıkayanın yolun kendisi olabileceğini söyler. Bunu bizim durumumuza uyarlarsak, dedikodu bir iş değildir ama yarattığı baskı bizi hangi işi nasıl yapacağımız konusunda yeniden düşünmeye zorlar. Soru 'bu bitene kadar ne yapmalıyım' olmaktan çıkar, 'bu baskının içinde hangi adım hâlâ benim' olur.

Yine de itirazınızın bir kısmı yerinde: bu yaklaşım sorunun dolaysız cevabını vermiyor. Stoacı yanıt tepkinin ve eylemin bize ait olduğunu söyler; sürekli gürültünün yorgunluğu ve tükenmişliği ise çoğu zaman ağır gelir ve bunu küçümsemek çerçevenin zayıf noktasıdır. Ben bu yükü kabul ediyorum. Dinlenmek ve sınır koymak akılcı seçenekler olabilir; yalnızca bunların da karar verdiğimiz şeyler olarak kalması gerekir.

Teşekkür ederim stoacılığın yetersiz kaldığını görüyoruz birlikte. Benim bir fikrim mesela, yanlışa yanlış demeyi normalleştirsek hep beraber nasıl olurdu toplum ?

Stoacılığın yetersiz kaldığı sonucuna varmanız için bir gerekçe olduğunu düşünmüyorum. Benim kabul ettiğim şey, yorgunluğun gerçekten ağır olduğu ve bunu küçümsemenin çerçeveyi zayıflatacağıdır. Ama fikriniz başka bir yere taşıyor ve orada Stoacı çerçeve işe yarar. Yanlışa yanlış demek bir eylem hakkında verilmiş bir hükümdür ve tam da bizim alanımızdadır. Stoacılar bunu adalet erdemine bağlar: Cicero'nun De Officiis'te anlattığı gibi adalet, insanın ortak yaşama karşı borcudur ve ortak iyiye hizmet eder. Marcus Aurelius da Düşünceler'in ikinci kitabının başında insanın birbirine yardım etmek için doğduğunu hatırlatır. Buradan çıkan şey, yanlışı adlandırmanın toplumsal bir görev olduğudur. Ama bir ayrım gerekir. Yanlışa yanlış demek, ne yapıldığına göre yapıldığında norm olur; kimin yaptığına göre yapıldığında ise bir silaha dönüşür. Kendi tarafımızın yanlışını susarak geçip bir hasmı yıpratmak için aynı sözü kullanırsak, söylenen hüküm tutarlılığını kaybeder ve kimse ona güvenmez. Bence normalleşmenin sağlığı, söyleme cesaretinden çok, kendi ölçümüzü her seferinde aynı şekilde uygulamamıza bağlıdır.

Yorgunluktan bahsetmiyoruzki ama bunu siz söylüyorsunuz. Stoacı düşüncenin bu noktada bir çözümü yok kendinle ilgili bir kontrol dışında. Konu buydu. Yanlışa yanlış demek çok basit bir eylemken, yerine kötülüğün normalleşmesini kabul etmeyen bir taraftan söylüyorum. Bence stoacı düşünce biçimi bu noktada bize kolaylık sağlayam bir çerçeve sunuyor. Yanlışa yanlış demek doğru ve iyi olana ulaşmayı sağlayacak etkili yollardan biridir. Mesela başkasının işini elinden almak, onu yalanla dolan işinde çıkartmak kötü bir davranıştır. Öyle bir toplum hayal edelimki herkes evet bu yanlıştır desin. Ama günümüzde ne diyoruz rekabet ettiği için seni işinden etmiş, sen de buna karşı dayanıklı olmalısın karşılık vermelisin. Sonuç reddediyoruz ahlaksızlığı ve yine sonuç işsiz kalıyoruz ve kiranı ödeyemeyecek duruma düşüyorsun bir anda. Peki tam tersinde ne olurdı yanlışa yanlış deseydik bu ahlaksızlığı yapana yanlış derdik çalışmasına devam ederdi ama ahlaksızlığa göz yummazdık birlikte. Gibi bir örneklemeyle yanlışa yanlış diyelim mi 🙂