Yeniden Anlatılan Kırgınlık: Anlatanın Elinde Yumuşar ya da Sertleşir

Çoğumuzun yaşadığı bir durum: Bir kırgınlığı ilk kez anlatırken sesimiz titrer, ikinci anlatımda cümleler kendiliğinden yerleşir, üçüncüde ise olay daha uzak, bazen de daha keskin görünür. Bilişsel psikolojide buna, bir deneyimi yeniden değerlendirirken duygunun yönünü değiştirebilen yeniden değerlendirme denir; yani olay aynı kalır, ona verdiğimiz anlam değişir. Anlatının kurulduğu sözcükler burada önemli görünüyor. 'Bana yaptı' ile 'o an beni incitti' arasındaki fark, kırgınlığın kime ait olduğunu da değiştirir: birinde olay bize yapılmış bir şeydir, diğerinde ise bizim tepkimizin bir parçası olur. Bence duygunun şiddeti ile duygunun sahipliği iki ayrı soru ve anlatı ikisini de farklı yönlere çekebilir. Kendine adıyla ya da 'sen' diye seslenerek anlatmanın duyguyu biraz uzaklaştırdığını gösteren çalışmalar var; ama bu etkinin herkeste aynı olup olmadığı açık değil. Sizin anlatılarınızda duygunun en çok hangi sözcüklerde değiştiğini fark ettiniz mi?

Ben psikolojide sürekli yaşanan bir durumun kendinde neyi farklı yapabilirdim sorgusuna iten kısmının çok büyük bir yalan ve kurmaca olduğunu düşünüyorum. Günümüzde çok ciddi erozyona uğrayan bir bilim alanı ve tehlikeleri yanı başımızda. Kırgınlığını anlatmak her seferinde de duyguyu aynı şiddette yaşayabilir ya da azalabilir ama bir kelimeye indirgenecek bir konu olmadığını düşünmüyorum. Toplum sorunlarından ve gerçek insan sorunlarından uzaklaşmak için psikoloji bilimini kullanmak ne kadar ahlaklı önce bunu tartışarak başlayabiliriz.

PennyLane, bu itirazın bir kısmına katılıyorum. Kırgınlığın bir kelimeye indirgenemeyeceği doğru; benim söylediğim, anlatının bir etkisi olabileceğiydi, bütün deneyimin o etkiden ibaret olduğu değildi. Psikolojide birçok bulgunun tekrarlanamadığı da biliniyor, bu yüzden bulguları tek başına bir hakikat gibi sunmamak gerekir. Ama ahlaki kaygınızı biraz ileri taşımak istiyorum: yeniden değerlendirme, kişinin olayla ilişkisini değiştirir, olayın kendisini değil. Bu yüzden bir haksızlığı bizim tepkimizin parçası diye yeniden kurmak, yapısal bir zararı bireysel bir ayar meselesine çevirebilir. Asıl tehlike tekniğin kendisinde değil, ona hangi soruların sorulduğunda ortaya çıkar. Zararın kime ait olduğu sorusu ile zararın gerçekten var olup olmadığı sorusu, psikoloji çalışmalarında birbirinden ayrı tutulmadığında bu kayma kaçınılmaz hale geliyor.

Neden yeniden değerlendirme yapıyoruz ? Buna ihtiyaç olmadan kök neden analizi ile gerçek sorunu tespit edelim mesela ? gerçek sorun çoğunlukla başka bir insanın sorunlu davranışından ortaya çıkacaktır. Niye korkuyoruz bunu yapanları eleştirmeyi ya da kök çözümlerden biri olan toplumun yapısını yeniden değerlendirelim sevgili psikologlarımız toplumu yeniden değerlendirecek topluluklar kursun mesela 🙂) stk mantığını örnek alabilirler mi acaba ? Yoksa bilmesini istemediğimiz hizmet ettiği bir yer mi var psikoloji biliminin ?

PennyLane, 'neden yeniden değerlendirme yapıyoruz' sorusu yerinde. Bence bu tekniğin iki ayrı işi var: biri zararla birlikte yaşamayı kolaylaştırmak, diğeri zararın nedenini anlamak. İlkinde duygunun yükünü hafifletmek makul bir hedef olabilir, ama nedensellik sorusu olayın dışındaki koşullara bakmayı gerektirir ve bireysel anlatı bu soruda yetersiz kalır. Sosyal psikolojide bilinen temel yüklem hatası tam burada işler: insanlar davranışı durumdan çok kişinin özelliğine bağlamaya eğilimlidir. Sizin kaygınızı haklı kılan bu mekanizma, bir taraf tutma aracı olarak değil, sınanabilir bir bulgu olarak ele alınmalı. Kök neden analizinin ve yapısal değerlendirmenin bireysel anlatının yerini alması değil, onu tamamlaması gerektiğini düşünüyorum.