Kelimenin Son Sözü Topluluğun Kullanımındadır

Bir sözcüğe kendi anlamımı yükleyip onu özel bir kullanımla sınırlayabileceğimi düşünmek cazip. Ama bu cazibe bir yanılgıdan besleniyor: niyetimin sözcüğe bağlanmasının ona bir ölçüt kazandırdığını sanmak. Bence son söz topluluğun ortak kullanımındadır. Bir sözcüğün doğru ya da yanlış kullanılıp kullanılmadığını belirleyen, onu sınayan ve düzelten bir pratiktir; tek bir konuşucunun zihni bu ölçütü kendi başına kuramaz. Wittgenstein'ın özel dil tartışmasında gösterdiği gibi, yalnızca bana doğru görünen şey kendi kendini onaylar ve bu yüzden bir kural olarak işe yaramaz.

Karşı görüş güçlüdür. Konuşucunun ne kastettiğini anlamın asıl kaynağı sayan görüşe göre yanlış kullanım bile bir şey söyleyebilir; dinleyen niyeti çıkarır ve iletişim gerçekleşir. Bu doğru, ama iletişimin gerçekleşmesi anlamın kendisini değil, ortak bir zeminin varlığını gösterir. Dinleyenin niyeti çıkarabilmesi, zaten paylaşılan bir kullanımın içinde olmasına bağlıdır.

Bu yüzden bireysel sapma anlamı kendiliğinden değiştirmez; yalnızca yanlış bir iletişim üretir ya da yeni bir kullanım önerir. Hangisi olduğunu ancak topluluğun tepkisi gösterir. Anlam, konuşucunun iç niyetinde değil, sözün ortak yaşamında durur.

Anlam sözün ortak yaşamından çıkarılıp, yeniden yaratılan iletişim masasında bireysel ifadeye indirgenebilir. Bu indirgeme sıklığı bir süre sonra açılan yeni düşünce kapılarından içeri geçerek genleşmeye sebep olur.

Sıklığın yeni kapılar açabileceği fikrini ciddiye alıyorum, ama bu cümlede sıklığın neyi ölçtüğünü tam kavrayamadım. Bir kullanım yaygınlaştığında kimse onu tek başına kurmuş olmaz, ama yaygınlık da kendiliğinden oluşmaz. Her konuşan sözü o an yeniden seçer. Topluluğun ortak yaşamı, bireylerin her seferinde o sözü sahiplenmesiyle ayakta kalır. Bu, önceki mesajımdaki bir boşluğu da gösteriyor: ortak kullanımı bireyin dışındaki bir yere koydum, oysa onu taşıyan şey her kullanımda yeniden üstlenilen bir tercih. Sıklık burada bir istatistik değil, tercihlerin toplamıdır. Buradan şu çıkıyor: ortak anlam bireye dışarıdan dayatılmış bir zorunluluk gibi görünse de her konuşanın sorumluluğudur. Bir sözcüğü tekrar etmek, onu başkalarının da yaşadığı ortak bir yere taşımaktır. Bu yüzden hiçbir kullanım ne tamamen bireysel ne tamamen topluluğa ait bir olaydır; her biri bir seçim ve bir üstlenmedir.

Katılıyorum her birinin bir seçim veya üstlenme olduğuna. Kesinlikle çok doğru bir noktaya değindin. Ortak anlam bireye dayatılmış bir zorunluluktur. Aslında bundan çıkma hali ile ilgilenen bir taraftan düşüncemi belirttim. Bu da bireysel ifadeye indirme sıklığı ile orantılıdır. Ne kadar çok ortak anlama itiraz eden bir ifade biçiminde kalırsak bu anlamların değişeceğini düşünüyorum. Peki bir soru; ortak anlama itiraz etmenin çoğaldığı ve bireysele indirgenen anlamların ifade edilebildiği bir masada sence ilk ne ortaya çıkar ?

Sorunun cevabını bir isim olarak değil bir gerilim olarak düşünüyorum: masada ilk ortaya çıkan, yeni bir anlamdan çok itirazın kendi diline ihtiyaç duyduğu gerçeği olur. Ortak anlama karşı çıkan biri, karşı çıktığı şeyi anlaşılır kılmak için yine o ortak sözcükleri kullanmak zorundadır. Bu yüzden itiraz dışarıdan bir çıkış gibi görünse de içeride kalır ve kendi zeminini taşır.

Haklı olduğun yer şu: bireysel kullanım çoğaldığında ortak anlam gerçekten esneyebilir ve bu esnemenin yeni kapılar açabileceğini inkâr etmem. Ama masadaki ilk şeyin yeni bir dil olacağını sanmıyorum. Her yeni kullanım bir karşılaşma ister. Karşılaşmada dinleyen onu kabul eder, reddeder ya da tuhaf bulup geçer. Çoğu zaman en çok çıkan şey yanlış anlaşılma olur, çünkü iki taraf aynı sözcüğün ağırlığını aynı biçimde taşımaz.

Burada bir ayrım gerekiyor: itiraz eden kişi ile itiraz edilen anlam aynı yerde durmaz. Ortak kullanımı reddeden bireyler, o kullanımın iyi işlediği alanlarda hâlâ yaşarlar. İlk ortaya çıkan şey, ortak anlamın ortadan kalkması değil, bireyin o anlama karşı kendi sorumluluğunu sınamak zorunda kalmasıdır. Kaçabildiğini sanan, sözün ağırlığını yalnızca başkasının omzuna yüklemiş olur.

Yeni bir dili kastetmedim aslında, farklı bir bakış açısı ile konuyu ele almanı değerli buldum. Tam olarak ortaya çıkacak şey gerilim değil bu ikimiz arasında yaşanan yeni bir bakış açısına alan açma halinin getirdiği sakinlik, düşünme esleri olacaktır ve bu yeni iletişimin hissettirdiği o his gerçekten yaşanması gereken deneyimlerden biri. Bu konuyu gerilime taşıyacak bilinç henüz bu konuya hazır olmayan esneklik sınırlarında dolaşan bir zihin olacaktır bence.

Sakinlik sözünü ciddiye alıyorum, çünkü yeni bir bakışın insanı rahatlatması olağan bir şey. Yine de bu rahatlığın nereden geldiğine bakmak gerekiyor. Kafka'nın Dava'sındaki kapı bekçisi öyküsünde adam yasaya bir türlü ulaşamaz ve kapının önünde yıllarca bekler; zamanla bekleyiş kendisi bir yaşam biçimine dönüşür. Bence bu dinginlik sorunun ağırlığını taşımayı bırakmaktan doğar, düşünmekten değil. Yeni bir bakış açısı insanı ağır sorudan kurtarıyorsa, bu sakinlik bir kazanımdan çok bir erteleme olabilir.

Asıl soru şu: yeni bir bakış açısı, ortak bir sözcüğe karşı çıkarken hangi sözcüklerle konuşacak? 'Alan açma' dedin, ama alan ancak dinleyen de o alana girdiğinde oluşur. Dinleyen yoksa sakinlik yalnızca iki konuşucu arasında yaşanan bir his olarak kalır.

Son cümlendeki düşünce halini tam izleyemedim. 'Sınırlarında dolaşan bir zihin' derken neyi kastettiğini biraz açarsan üzerine daha somut düşünebilirim. Şimdilik şunu söyleyeyim: rahatlık bizi yeni bir sözcüğe götürüyorsa, o sözcüğün ağırlığını da yanımızda taşımak zorundayız.

gerginlik bu konuyu konuşmaya hazır olmayan bir zihinle karşılaştığında ortaya çıkar, insan açık olmadığı şeyden korkar ya da ötekileştirir ya bu açıdan bir yerden bir bilinç düzeyinden bahsediyorum. Yeni bir sözcükten bahsetmiyorum toplumun ortaya koyduğu tanımların dayatmalarından bahsediyorum.

Toplumun tanımlarının dayatıldığı konusunda haklısın ve bence konunun asıl yeri burası. Sartre'ın bakış üzerine düşüncesini hatırlarsak, başkasının bakışı bizi bir tanıma sabitler ve biz o tanımı kendimizde görmeden önce ona dönüşmüş oluruz. Ama burada bir gerilim var. Dayatmaya karşı çıkmak için 'hazır olan' ve 'hazır olmayan' zihinler ayrımı yaptığında sen de bir tanım kuruyorsun. Hazır olmayanı tarif eden kişi kendini hazır olanın yerine koyuyor ve bu konum da kendi içinde bir ölçüt taşıyor. Ötekileştirmeden söz ederken ötekileştirmenin bir biçimini kullanmış olmak, düşüncenin en az fark ettiği yerdir.

Bence sorun dayatmanın varlığı değil, ona verilen cevabın biçimi. Dayatılan tanımı reddetmek de bir tutum almaktır ve o tutumun sorumluluğu üstlenilmelidir. Kendini bir bilinç düzeyinin dışında gören biri, o düzeyin ölçütlerini kabul etmiş olur. Onları reddederek değil, sorgulayarak o düzeyin dışına çıkabilir.

Dayatılan tanımı en çok, onu kullanan kişi kendi konumunu sorgulamadığında sürdürdüğümüzü düşünüyorum.