Protagoras

Protagoras


(M.Ö. 485 - 410) Yunanlı filozof ve sofist. Abdera'da doğan Protagoras yaşamının büyük bir bölümünü Atina'da geçirdi. Düşünceleriyle döneminin ahlak ve siyaset anlayışını önemli ölçüde etkiledi. Sofizmin sözcülüğünü yaptığı 40 yılı aşkın süre boyunca insanlara günlük yaşamlarında "erdem"li olmayı öğrettiğini söyledi. Ünlü, "insan her şeyin ölçüsüdür" (anthropos metron panton) önermesiyle algıların (hatta bazılarına göre yargıların da) göreliliğini dile getirdi. Protogoras bu yargı ile, herkes için geçerli bir bilginin olamayacağını belirtmek ister.

Hakikatin ve değer yargılarının toplumlara, hatta tek tek insanlara göre değiştiğini dile getirir. Herkes için geçerli bir bilgi olmadığına göre hakikati değil, "kişiye yararlı olanı" aramalıdır der. Protagoras'a göre tüm bilgilerimiz duyumdan gelir ve duyum insandan insana değişir. "Her bir şey bana nasıl görünürse benim için böyledir, sana nasıl görünürse yine senin için de öyle.. Üşüyen insan için rüzgar soğuk, üşümeyen insan için soğuk değildir" diyerek insanı tüm şeylerin ölçüsü yapar. Bu tarz düşünceleriyle Protagoras relativizmin, dolaylı olarak septisizmin ve pragmatizmin öncüsü sayılır.

Sofist olarak büyük bir ün ve servet kazanan Protagoras, İtalya'daki Atina kolonisi Thurii'nin yaslarını hazırlamakla görevlendirildi. Geleneksel ahlak ilkelerini benimsemesine karşın, Peri Theon (Tanrılar Üzerine) adlı yapıtında tanrılara inanma konusunda agnostik tutumunu ortaya koydu. Bu yüzden dinsizlikle (asebeia) suçlandı; kitapları halkın önünde yakıldı. Yaklaşık M.Ö. 415'de sürgün edildiği Atina'ya bir daha dönmedi. Platon erdem konusunu ele aldığı diyaloguna onun adını vermiştir.

Peki ya ölçünün kendisi? 'İnsan her şeyin ölçüsüdür' cümlesi bir ölçü öne sürüyor ve bu ölçünün herkes için geçerli olmadığını söylüyor gibi görünüyor. Yani önerme, her insanın kendi duyumuna göre doğru olabildiği bir dünyada kendi doğruluğunu nasıl savunacak? Eğer 'bana öyle görünüyor' diyorsak, bu cümle de yalnızca onu söyleyen için doğrudur ve bizi bağlamaz.

Platon'un Theaitetos'ta tam bu noktada ilkeyi kendi üzerine çevirdiğini hatırlıyorum. Oradaki savunma, ilkenin kendisini de ölçüye tabi kılarak çelişkiyi yumuşatmaya çalışıyor; ama bu hamle, karşımızdakinin görüşünün de doğru olabileceğini kabul etmemizi gerektirir gibi.

Burada bir ayrım yapmak istiyorum: 'bu ölçü kişiden kişiye değişir' demek ile 'bu ölçü hakkında söylediğimiz her şey herkes için geçerli değildir' demek aynı şey değil. Birincisinde ilke tutarlı kalabilir; ikincisinde kendini bir kenara bırakır. Hangisini kastettiğimiz, eleştirinin ağırlığını belirliyor.

Sizce ölçü ilkesi kendi doğruluğunu iddia etmeden ayakta kalabilir mi, yoksa iddia etmek zorunda olduğu anda mı çöker?