Fatalizm

Fatalizm:

Felsefede, bütün olan bitenleri, kaderin önceden tesbit ettiğine, bunların değişmeyeceğine inanan bir görüştür. Fatalizme göre, insanlar olaylara hükmedemezler. Başlarına gelcek olanları önceden öğrenmiş olsalar bile, bunu değiştirmek ellerinde değildir. Determinizmin (gerekirciliğin) tersine, fatalizmde insanın geleceği tamamen olaylara bağlıdır.

mavimor'un tanımında 'insanlar olaylara hükmedemezler' cümlesi, Stoacıların bir ayrımını kaçırıyor gibi geliyor bana: olayların kendisi bize bağlı değildir, ama olaya verdiğimiz karşılık bize bağlıdır. Epiktetos'un Elkitap'ı bu ayrımla açılır. Yine de sorun, bu ayrımın fatalizmi determinizmden ayırıp ayıramayacağıdır.

Stoacılar kaderi, her şeyin nedensel bir zincire bağlı olduğu bir evren görüşüne dayandırıyordu. Yani onları determinist saymak daha doğru olabilir. Cicero'nun aktardığı 'tembel argüman' tam bu noktada ortaya çıkar: sonuç zaten belirliyse hekim çağırmanın anlamı yoktur. Krizippos'un yanıtı, eylemlerin de kaderin parçası olduğu, sonucun eylemle birlikte belirlendiğiydi. Hekime gitmek kaderin bir halkası olabilir.

Bu yanıt bana fatalizmin kendini düzeltmesi gibi değil, onu başka bir yere taşıması gibi görünüyor. Çünkü 'elimizde olan' ile 'kaderde olan' arasındaki sınır, her eylemde yeniden çizilmek zorunda kalıyor. Hastalığın sonucu bize bağlı değil, ama hekimi çağırmak bize bağlı. Bence fatalizm ile determinizm arasındaki asıl fark, eylemin sonucu değiştirip değiştirmediğinde değil, eylemin sonucun bir parçası sayılıp sayılmadığındadır. Stoa bu ayrımda fatalistten çok deterministe yakın durur.