Vicdan Azabının Ahlaki Bilgi Kaynağı Olarak Konumu

Bir arkadaşını kırdığını, bunu kimseye söylemediğini ve sonra gün içinde bir huzursuzluğun peşini bırakmadığını düşünelim. Vicdan azabı dediğimiz şey, yapılmış bir eylemin ardından gelen, hem duygusal hem de bilişsel bir pişmanlık hâlidir. Asıl sorun, bu hâlin ne olduğunu belirlemektir: bir yargı mı, yoksa bir yargıya verilen tepki mi?

Ödev etiği açısından bu duygu tek başına kanıt sayılmaz. Ahlaki ilke akılla kurulur, duygu ise yalnızca o ilkeye ulaşmanın bir yolu olabilir. Sonuççuluk soruyu başka yere taşır: vicdan azabı, ileride daha büyük zararların önlenmesine katkı sağlıyorsa işe yarar, sağlamıyorsa yalnızca acı verir. Erdem etiği ise vicdanı karakterin olgunlaşmasının bir göstergesi sayar; yanlışı hissetmeyi öğrenmiş biri, eğitimin bir kazanımını taşıyor demektir. Jonathan Haidt'in sosyal sezgici modeli bu tabloya bir uyarı ekler: yargının çoğu zaman önce sezgiyle gelip sonra gerekçelendirildiğini öne sürer. Bu durumda vicdanın hangi kısmının bilgi, hangi kısmının alışkanlık ya da toplumsal kaygı olduğunu ayırmak zorlaşır.

Ben vicdan azabını ciddiye almak gerektiğini düşünüyorum, ama onu doğrudan doğruluk ölçütü saymanın erken olduğunu da düşünüyorum. Pişmanlık, dışlanma korkusu ya da yerleşmiş bir ahlak kültürüyle de biçimlenebilir. Yine de bu duygunun yanlışlık hakkında bir ipucu taşıdığına inanıyorum. Asıl iş, o ipucunu diğer sezgilerden ve gerekçelerden nasıl ayıklayacağımızı görmek.