Urartularda Din

Urartularda Din


Başkent Tuşpa (Van) olan Urartu Devleti; en güçlü döneminde günümüzdeki Doğu Anadolu, Kuzeybatı İran, Irak'ın küçük bir bölümü ile Ermenistan'ın güneyine egemendi. Sınırları kuzeyde Erzurum-Kars-Ardahan yaylası, güneyde Toroslar, doğuda Urmiye Gölü havzası, batıda Fırat Nehri (şimdiki Karakaya baraj alanı) olarak çizilebilir. Urartu döneminde kuzeyde Diauehi, Qulha, Tariu ülkeleri ile bozkırlı Isqugulu toplumları, batıda Hatti (Melitea, Qumaha ve Tabal), güneyde Assur güneydoğuda Mana ve Parşua ülkeleri bulunmaktaydı.


Urartu adına Assur yazıtlarında ilk kez Uruatri biçiminde M.Ö.XIII.yy rastlanmaktadır. M.Ö. XIII yy ile IX. yy arasında Uruatri ve Nairi toplulukları Doğu Anadolu'da beylik ve aşiretler halinde yaşamışlardır.

Bölgede Urartularda Krallık M.Ö. IX. yy ortasında I. Sarduri ile ilan edilir. İlk Urartu yazıtı ve Van Kalesi'ndeki ilk anıtsal mimari bu krala aittir. Uratu Krallığı ;M.Ö. 7. yy'daki en güçlü krallarındandan biri olan II. Rusa'dan sonra ise gittikçe zayıflamış ve M.Ö. VI. yy başlarında tarih sahnesinden çekilmiştir

Urartular’da Din ve Tanrılar

Van/ Meher Kapı anıtındaki yazıta göre, Urartu'da adlarına belirli dönemlerde kurban kesilen ve ilk üç sırayı Haldi, Teişeba ve Şivini’nin paylaştığı 79 tanrı, tanrıça, tanrısal özellik bulunmaktadır.Haldi ;(Eşi Bagbartu/ Bagmaştu/ Arubani) Urartuların baş tanrısı idi. Haldi, Assur yazıtlarında XIII.yy'dan itibaren rastlanan bir isim idi. En büyük tapınağı Muşaşir'de idi. Teişeba (Fırtına T) Hurri kökenlidir ve Hititlerde Teşup ile aynı tanrı olmalıdır. Şivini de (Güneş T) Hurri kökenlidir. Hititlerdeki Şimegi'nin karşılığıdır.

Urartular Anzaf, Çavuştepe, Ayanıs ve Toprakkale gibi büyük merkezlerde tanrıları için kule tipi tapınaklar ve Meherkapı gibi açık alanlardaki kayalara kapı görünümlü kutsal nişler yapmışlardı

Ölü Gömme

Urartu'da yakarak veya yakmadan gömü yapılmaktaydı. Yönetici kesim ve olasılıkla aileleri büyük kale ve merkezlerin yakınındaki çok odalı kaya mezarlarına birlikte, diğerleri ise olasılıkla sosyal statülerine göre toprak altına inşa edilen oda mezarlara, basit toprak mezarlara veya yakılarak urne adı verilen küplere gömülmekteydiler. Merkezde Van Kalesi, batıda Palu, Mazgirt, Altıntepe'de, kuzeyde Aras Nehri'nin güney bölgesinde, doğuda Sangar (İran'da Bastam'ın kuzeyi) gibi önemli merkezlerin yakınında çok odalı kaya mezarları bulunmaktadır. Dilkaya, Karagündüz ve Yoncatepe'de ise soyulmadan günümüze ulaşmış, içinde birden çok gömü bulunan yeraltı oda mezarları incelenmiştir.

KAYNAK :K.KÖROĞLU

fides'in açılış yazısındaki 79 tanrılık listede Haldi'nin ilk sırada görünmesi, onun baş tanrı olduğu sonucuna doğrudan bağlanamaz, çünkü burada en az üç ayrı soru karışıyor. Birincisi sıralama sorusu: Meher Kapı yazıtı kurban kesilen tanrıları sayıyorsa, Haldi'nin başta gelmesi bir ritüel önceliğini gösterir, yani kurban takvimindeki yerini. Bu yalnızca anılma sırasının bir göstergesi; varlık bakımından bir üstünlük bu listeden çıkmaz. İkincisi ilahiyat sorusu: Haldi'nin diğer tanrılara göre daha yüksek bir konumda tasarlanıp tasarlanmadığını anlamak için tanrılar arası ilişkileri anlatan metinlere bakmak gerekir, listenin kendisi buna yetmez. Üçüncüsü siyasal soru: en büyük tapınağının Muşaşir'de olması, Haldi'nin dinsel üstünlüğünü devletin siyasi merkeziyle özdeşleştirmenin bir işareti olabilir, ama Urartu'nun başkenti Tuşpa'dır ve iki düzeyin birbirine nasıl bağlandığı kanıta bağlı bir meseledir. Bence yazıtın sıralamasından Haldi'nin baş tanrılığını çıkarmak, bir ritüel takviminden doğrudan bir ilahiyat çıkarmaya benziyor; bu iki düzeyi ayırmadan vardığımız sonuç henüz erken.