Tefsirde Aynı Ayetin Karşıt Okunuşları: Ölçüt Nerede Aranmalı

Bir aile sofrasında ya da bir kitap kulübünde aynı cümleyi okuyan kişilerin her birinin ondan başka bir şey çıkarması pek sık görülen bir durumdur. Herkes aynı metne bakar, ama her biri kendi dikkatiyle ve kendi önyargısıyla okur. Tefsir geleneği bu olgunun büyük ölçekli hâlidir: aynı ayet farklı yorumcularda farklı hükümlere ve farklı ahlaki vurgulara götürür.

Epiktetos'un ayrımına göre elimizde olan, kendi yargılarımız, eğilimlerimiz ve dikkatimizdir; elimizde olmayan ise olayların kendisi ve yazarın niyetidir. Bu ayrımı yoruma uygulayınca şu çıkıyor: metnin ne dediği bize bağlı değil, onu nasıl okuduğumuz ise tamamen bize bağlı. Karşıt okunuşların önemli bir kısmı metinden değil, okuyucunun kendi tutumundan kaynaklanır. Bu da doğru okumanın ölçütünü büyük ölçüde yorumcunun yöntemindeki denetimde aramamız gerektiğini düşündürüyor.

Ama bu, metnin otoritesinin bize bağlı olduğu anlamına gelmez. Yöntem bize bağlı olsa da sonuç metnin sınırları içinde kalmalı, yoksa her okuma kendi isteğinin bir ifadesine dönüşür. Bence ölçüt, bizim elimizde olan dürüst dil bilgisi, bağlam taraması ve kendi önyargımızı yoklama çabası ile metnin bize dayattığı sınır arasındaki gerilimde durur. Doğru okuma bu iki parçayı birlikte gözeten okumadır, tek başına hiçbiri yetmez.