Tanrı Var Saymak da Bir Borçtur

Bir vakayla başlayalım. Biri 'Tanrı vardır' diyor ama bu önermeyi hayatında hiç kullanmıyor. Öteki ise Tanrı'nın var olup olmadığını bilmediğini söylüyor, yine de sözlerini sanki bir tanığın önünde verir gibi tutuyor. İlkinin inancı güçlü, davranışı serbest; ikincisinin iddiası şüpheli, yükü ağır. Bence yükümlülük önermenin doğruluğundan değil, o önermeye dayanarak kurduğumuz sözden doğar. Tanrı var sayan biri bu varsayımı bir dayanak olarak kullandığı ölçüde, dayanağın gerektirdiği sorumlulukları da üstlenmiş olur. Dolayısıyla iki tutum aynı yükümlülüğü doğurmaz ama aynı eylem yükünü doğurabilir, çünkü varsayım da bir söz gibi tutarlılık ister.

Karşı görüş ciddiye alınmalı. W. K. Clifford, yetersiz kanıtla bir inancı kabul etmenin başlı başına ahlaki bir kusur olduğunu savunur; ona göre kabul, kendi başına sorumluluk taşıyan bir karardır. William James ise seçeneklerin zorunlu, canlı ve kanıtın bunu çözmediği durumlarda inanmanın meşru olabileceğini düşünür. İki görüşü birlikte okumak, varsayımın sorumluluğunu onu ne kadar açık ve sonuç doğuracak biçimde kullandığımızla orantılı kılar.

Bu yüzden 'var sayıyorum' ifadesini bir çekinme kaydı gibi görmek yanlış olur; o, üstlenilmiş bir borçtur. Onu sözcük düzeyinde hafife almak hem inananın hem de inanmayanın sorumluluğunu düşürür.