Santimetre Doğadan mı Geldi?

Bir mutfak tartısında kiloyu okurken ya da arabanın hız göstergesine bakarken sayıyı doğrudan dünyadan okuduğumuzu düşünürüz. Oysa okuduğumuz şey, bir topluluğun önceden kabul ettiği bir standarda göre üretilmiş bir sayıdır. Bu gözlem, birim seçiminin doğanın kendi dilini mi yansıttığı, yoksa bilim insanının kararını mı taşıdığı sorusunu açıyor. Burada üç ayrı şey karışıyor:

1. Birim sözleşmesi: Metre, saniye ya da kilogram gibi seçimler tarihsel ve pratik nedenlerle yapılır. Keyfi değildirler ama doğanın zorunlu bir dili de değildirler.
2. Oranlar: Bir cismin diğerinin iki katı olması, birim değiştirildiğinde de geçerli kalır. Bu ilişki sözleşmeye bağlı değildir.
3. Tanımlar: Birim bir kez sabitlendiğinde, o sabitlemenin kendisi kuramsal bir iddia taşıyabilir.

Son madde asıl ilgi çekici olanıdır. 1983'te metre, ışığın boşlukta 1/299.792.458 saniyede aldığı yol olarak tanımlandı. Yani ışık hızının değeri tanım gereği sabitlendi ve bu, ölçümün bir kuramsal öncülü birimin içine yerleştirmesi anlamına geliyor. Bence mesele doğa ile insan arasında seçim yapmak değil, hangi iddiaların ölçü birimine gömüldüğünü açık görmek. Sayılar doğayı değil, birimin koyduğu çerçeveyi taşır; ama çerçevenin neyi sabitlediği ayrıca sınanabilir bir sorudur.