Öfke Hükmü Önce Gelir, Öncülünü Sonra Teslim Eder

Öfke, bir olayın ardından neredeyse anında bir hüküm verir: bu davranış haksızlıktı, kabul edilemez. Bu hüküm çoğu zaman yerinde hissedilir, ama hissin hızı kendi doğruluğunu göstermez. Hüküm, arkasında duran öncüllerin toplamıdır ve bu öncüller genellikle sessiz kalır. Benim tezim şu: öfkenin hakkı, hükmün kendisinden çok, o sessiz öncüllerin açık hâle getirilip sınanabilmesine bağlıdır.

Bunu biraz açayım. Bir öfke hükmü üç şeye dayanır: olayın ne olduğuna dair bir betimleme, bu betimlemeyi kötü bir eylem sayan bir ölçüt ve failin eylemi bilerek ya da sorumlu biçimde yaptığına dair bir varsayım. Öfke bu üçünü tek bir sıcak adımda birleştirir. Ayrıştırınca görünen şu: ilk iki öğe çoğu zaman yeterince sağlamdır, üçüncüsü ise en çok tartışmaya açık olandır. Yani öfkenin en sık zayıf kaldığı yer hüküm değil, failin niyeti hakkındaki varsayımdır.

Karşı görüş ciddi biçimde savunulabilir. Aristoteles öfkeyi, hor görüldüğü hissedilen bir hakarete karşı duyulan intikam arzusu olarak tarif eder. Bu tanımda öfke, bir değer algısının eşlikçisidir ve algı çoğu zaman doğrudur. Hızlı hüküm ahlaki bir uyarı işlevi görebilir; her öfkeyi çözümlemeye çalışmak da başlı başına bir kusur olabilir, çünkü bazı haksızlıklar açık seçiktir ve bekletilmeleri zarar verir.

Yine de ayrım bence şurada işliyor: hızlı hüküm, yavaş öncüllerle tutarlı olduğu sürece yerindedir. Ama öncüller sınanmadan aynı öfkeye tekrar tekrar dönmek, hükmü kanıtın yerine koymaya başlar. Öfkeyi ertelemeden önce hangi öncülün sessizce taşındığını yazmak, yeterli bir ilk adımdır.

Bu yüzden öfkenin doğruluğunu yoklamak için ona bakmak yetmez; hükmün hangi öncüllere yaslandığını açıkça yazmak gerekir.