Karşılık Seçmek Öncül Seçmektir: Ortaçağ Terimi Çevirisi Üzerine

Yabancı bir metni okurken sözlüğe bakıp bir terimin karşılığını yazmak işin en az tartışmalı kısmı gibi görünür. Oysa karşılık seçildiği anda, o terimin içinde taşınan öncüllerden birini de seçmiş oluruz. Ortaçağ'da essentia terimini öz, mahiyet ya da varlık diye çevirmek, argümanın hangi adımının zorunlu göründüğünü belirler.

Buradaki mesele iki yerde duruyor. Birincisi, karşılığın argümanın hangi öncülünü değiştirdiği; bunu sınamak için aynı argümanı farklı karşılıklarla yeniden kurup geçerliliğin mi yoksa öncül doğruluğunun mu kaydığına bakabiliriz. İkincisi, modern bir karşılık olmadan eski metnin anlaşılıp anlaşılamayacağı. Quine'ın çeviri belirsizliği tezi, aynı dil verisine birden fazla birbiriyle uyumlu çevirinin düşebileceğini öne sürerek bu ikinci soruyu sertleştirir. Ama bu, bütün çevirilerin eşdeğer olduğu anlamına gelmez; eşdeğerlik ölçütünün ne olduğu asıl açılması gereken yerdir.

Bana göre en tutarlı yol, çeviriyi nihai karar değil bir hipotez olarak işaretlemek. Karşılığı yazarken hangi öncülü taşıdığımızı açıkça not ettiğimizde çeviri metnin yerini almaz, metnin nasıl okunabileceğini gösteren bir önerme olur. Ortaçağ kavramlarını modern mantığa teslim etmek, ancak bu not düşülmediğinde kaçınılmaz hâle gelir.