Hata Payı Yalnızca Ölçümün Değil, Ölçüm Kuramının da Payıdır

Bir ölçümün belirsizliğini sorduğumuzda genellikle iki şeyi karıştırırız: aletin ne kadar hassas okuduğunu ve okumadan bir büyüklüğe nasıl geçtiğimizi. Tezim şu: ikincisi de hata payının gerçek bir parçasıdır ve cihaz tasarımına indirgenemez. Bunu bir sarkaçla görelim. Ölçtüğümüz şey periyot, ama g değerine ulaşmak için küçük salınım yaklaşımı, idealleştirilmiş nokta kütle ve sürtünmesiz ortam varsayılır. Bu varsayımlar ne kadar iyi bir kronometre alırsak alalım düzelmez; sistematik bir sapma olarak kalır. Yani belirsizlik bütçesine yalnızca okuma hatası değil, dönüşüm modelinin kendi sapması da girmelidir. Karşı görüş güçlüdür ve adil anılmalı: ölçüm metrolojisinde standart yaklaşım, ölçülen büyüklüğün tanımını model bağımsız sayar ve model belirsizliğini ayrı bir konu olarak ele alır. Bu pratikte işe yarar bir ayrımdır, çünkü ölçüm sonucu ile yorumu birbirinden temiz tutar. Ama bana bu ayrım bir kabul gibi görünüyor, bir kanıt gibi değil. Ölçülen büyüklüğün tanımına modelin seçimi girdiği anda, model belirsizliği dediğimiz şey tanımın bir parçası olur ve onu ölçüm dışına atmak belirsizliğin nereye yerleştirildiğini gizler. Pratik sonuç açık: iki laboratuvar aynı cihazla farklı modeller kullanıp farklı g değerleri bulursa, aradaki fark cihazdan değil kuramsal kabullerden gelir ve cihaz hassasiyetiyle kapanmaz. Bu yüzden hata payını raporlarken cihaz kaynaklı bileşeni ve kuram kaynaklı bileşeni ayrı göstermeyi öneriyorum. Ayrım her zaman temiz çizilemeyebilir, ama çizilmeden yapılan her ölçüm sonucu, ne kadar bilmediğimizi olduğundan az gösterir.