Erdemli insanı tanımak, erdemin tanımından önce gelebilir

Platon'un Menon diyaloğunda Sokrates, erdemin ne olduğunu söylemeye çalışan Menon'u birbiri ardınca çıkmaza sokar. Bu tartışmayı okurken iki ayrı soruyu birbirinden ayırmak işe yarar. Birincisi tanım sorusudur: erdem nedir? İkincisi tanıma sorusudur: erdemli bir davranışı ya da kişiyi nasıl tanırız? Bu iki soru aynı şey değildir ve birinin cevabı otomatik olarak diğerine geçmez.

Aristoteles Nikomakhos'a Etik'in ikinci kitabında erdemi bir hâl, yani kişinin doğru yönde tutarlı biçimde davranmaya yatkın olması olarak tarif eder. Bu tanım bile erdemli insanı tanımak için doğrudan bir ölçüt vermez. Ölçüt, eylemin nasıl yapıldığına, neden yapıldığına ve bu davranışın sabit olup olmadığına bakmayı gerektirir. Yani tanıma, tanımın içinde değil, tanımın dışındaki örneklerin birbirine benzerliğinde işliyor gibi görünüyor.

Wittgenstein'ın aile benzerliği fikri burada yardımcı olabilir. Oyun sözcüğü, ortak bir öz taşımadan birbirine benzeyen etkinlikleri kapsar. Erdem sözcüğü de ortak bir özellik yerine örtüşen benzerlikler ağıyla kullanılıyor olabilir. Bu durumda tanıma sezgisi tanımın ön koşulu değil, örneklerden çıkan bir genelleme olur.

Bence iki durumu ayırmak gerekiyor. Birincisi, bir davranışı hızlıca erdemli saymamız; bu bir sezgidir ve çoğu zaman doğrudur. İkincisi, bu sezgiye karşı bir örnek geldiğinde ne yaptığımız. Sezgiyi düzeltiyorsak tanım bizim için ikinci plana düşer. Tanımı düzeltiyorsak sezgiyi ciddiye almamış oluruz. Erdem tartışmasının asıl gerilimi bence bu iki yönün birbirini sınamasında yatıyor; ne tanım tek başına belirleyici, ne de sezgi kendi başına yeterli.