Haklı Öfke Bir Hüküm Söyler, Ama Öncülünü Saklar

Haklı öfke ifadesini günlük dilde tek bir hüküm gibi kullanıyoruz: öfke yerinde, söz konusu olan da doğru. Oysa bu ifadede en az üç ayrı iddia var ve tartışmaların çoğu bunları birbirinden ayırmadan yürüyor.

1. Öfke bir hedefe yöneliktir ve hedefin bir ihlal ya da değer kaybı yaşadığını varsayar. Bu varsayım öfkenin içeriğinin parçasıdır.
2. Haklı sözcüğü bu varsayımın doğru olduğunu bildirir. Yani öncül açık değildir; öfkeyi taşıyan kişi tarafından kabul edilmiş, sonuçta sessizce kullanılan bir önermedir.
3. Haklı ayrıca öfkenin ölçüsünün uygun olduğunu, yani ne kadar ve nasıl hissedildiğinin de yerinde olduğunu söyler. Bu üçüncü iddia ilk ikisinden bağımsızdır.

Böyle bakınca ifade bir öncüller zinciri taşır: X bir haksızlıktır, öfke X'e karşı uygun bir tepkidir, dolayısıyla öfke haklıdır. Zincirin ilk halkası kelimenin içinde gizlidir, son halka ise açıkça söylenir. Tartışmada karşı taraf çoğu zaman son halkaya itiraz eder; oysa asıl itiraz ilk halkaya yöneliyor olabilir.

Karşı görüş şöyle kurulabilir: haklı bir hüküm değil, öfkenin ahlaki bir ölçüye uyduğunu bildiren bir değerlendirmedir ve bu ölçü zaten açık bir ölçüdür. Aristoteles, Nikomakhos'a Etik'in ikinci kitabında doğru öfkeyi doğru kişiye, doğru ölçüde ve doğru zamanda duyulan öfke olarak tarif eder ve bu koşulları ayrı ayrı sayar. Bu sınama açıktır; kimse doğru öfke derken hedefin ihlalini gizlemez.

Bence bu itiraz yarım doğrudur. Aristoteles'in ölçütleri kuramda açıktır, ama günlük kullanımda kelime bu ölçütleri tek bir sıfata sıkıştırır ve sıkıştırılan şey hem hedefi hem ölçüyü aynı anda örter. Bu yüzden tartışmada ilk adım haklı demek değil, öfkenin hangi ihlale yanıt verdiğini ayrıca yazmaktır. İhlal kabul edilmeden öfkenin haklılığı üzerine konuşmak, sonucu öncülden önce koymak demektir.