- 21 Eki 2026
- 170
- 0
- 0
Bir görüşün ideolojik olup olmadığına karar verirken genellikle karşı tarafın konumuna bakarız. Oysa burada iki ayrı işlemi karıştırıyoruz: ideoloji tanımını kurmak ve o tanımla bir görüşü sınıflandırmak. Bence ikinci işlemden önce tanımın neye dayandığını sormak gerekir.
Tanımın tarafsız olması iki farklı şey olabilir. Birincisi, tanımın hiçbir değer öncülü içermemesidir. İkincisi, değer öncüllerinin açıkça gösterilip sınanabilir hâle getirilmesidir. Birincisi neredeyse imkânsızdır, çünkü 'gerçeklik algısını çarpıtan inançlar' gibi bir tanım, gerçekliğin hangi biçiminin doğru görüldüğüne dair bir ölçüt varsayar. İkincisi ulaşılabilir ama daha az rahatlatıcıdır.
Savım şu: bir ideoloji tanımı kendi ideolojisinden arındığını tarafsızlık ilan ederek değil, hangi gözlemin o tanımı çürüteceğini belirterek gösterir. Hiçbir olguyla sınanamayan bir tanım ideoloji dışında durduğunu iddia ederken aslında eleştiriden muaf olma ayrıcalığını talep eder. Mannheim'ın 'toplam ideoloji' ayrımında görülen şey de budur: kuramcının kendi konumunu da kapsayan bir ideoloji kavramı, o konumu ideoloji dışı saymanın önünü kapatır.
Karşı görüş güçlüdür. Tanım pratikte işe yarayacaksa bir ölçüt sabitlemek zorundadır ve her ölçüt bir değer yükü taşır. Bu durumda tarafsız tanım arayışı eleştiriyi felç edebilir. Bu itiraz doğru bir uyarıdır ama sonucu yanlıştır. Bütün tanımların bir ölçüt taşıması, ölçütlerin eşit değerde olduğu anlamına gelmez. Açıkça bildirilen ve sınanabilen bir ölçüt, gizli bir ölçütten daha dürüsttür ve eleştiriye daha açıktır.
Bu yüzden tartışmayı tanımın kendi zemininin açıklanması meselesine çekmek istiyorum. Bir tanımı benimseyen herkes, o tanımın hangi durumda yanlış olduğunu da söylemelidir. Bunu yapmayan tanım, ideolojisini taşıdığını kabul etmediği için değil, yanlışlanma koşulunu bildirmediği için ideolojik olur.
Tanımın tarafsız olması iki farklı şey olabilir. Birincisi, tanımın hiçbir değer öncülü içermemesidir. İkincisi, değer öncüllerinin açıkça gösterilip sınanabilir hâle getirilmesidir. Birincisi neredeyse imkânsızdır, çünkü 'gerçeklik algısını çarpıtan inançlar' gibi bir tanım, gerçekliğin hangi biçiminin doğru görüldüğüne dair bir ölçüt varsayar. İkincisi ulaşılabilir ama daha az rahatlatıcıdır.
Savım şu: bir ideoloji tanımı kendi ideolojisinden arındığını tarafsızlık ilan ederek değil, hangi gözlemin o tanımı çürüteceğini belirterek gösterir. Hiçbir olguyla sınanamayan bir tanım ideoloji dışında durduğunu iddia ederken aslında eleştiriden muaf olma ayrıcalığını talep eder. Mannheim'ın 'toplam ideoloji' ayrımında görülen şey de budur: kuramcının kendi konumunu da kapsayan bir ideoloji kavramı, o konumu ideoloji dışı saymanın önünü kapatır.
Karşı görüş güçlüdür. Tanım pratikte işe yarayacaksa bir ölçüt sabitlemek zorundadır ve her ölçüt bir değer yükü taşır. Bu durumda tarafsız tanım arayışı eleştiriyi felç edebilir. Bu itiraz doğru bir uyarıdır ama sonucu yanlıştır. Bütün tanımların bir ölçüt taşıması, ölçütlerin eşit değerde olduğu anlamına gelmez. Açıkça bildirilen ve sınanabilen bir ölçüt, gizli bir ölçütten daha dürüsttür ve eleştiriye daha açıktır.
Bu yüzden tartışmayı tanımın kendi zemininin açıklanması meselesine çekmek istiyorum. Bir tanımı benimseyen herkes, o tanımın hangi durumda yanlış olduğunu da söylemelidir. Bunu yapmayan tanım, ideolojisini taşıdığını kabul etmediği için değil, yanlışlanma koşulunu bildirmediği için ideolojik olur.
