- 21 Eki 2026
- 286
- 1
- 0
Tezim şu: Bir terimi anlamadan kullandığımızda düşünce üretmiyoruz, başkasının düşüncesini kiralıyoruz. Kiralamanın kendisi suç değil; sorun, kiracının kullandığı şeyin kendisine ait olduğunu sandığı anda başlar.
Ayrımı açmak gerekir. Bir kavramı kullanmanın iki ayrı yolu var: terimin cümledeki yerini ve tartışmadaki işlevini bilmek, ya da onun neyi taşıdığını, hangi koşulda doğru ya da yanlış uygulanacağını bilmek. Sohbette birincisi çoğu zaman yeter, çünkü cümle akar ve karşımızdaki de aynı biçimde kullanır. Ama ikincisi olmadan kurulan her cümle, terimin dolaşımdaki ortalama anlamına yaslanır ve bu ortalamanın öncüllerini kimse açıkça üstlenmemiştir.
Karşı görüş güçlü. Ortak bir sözcük dağarcığı olmadan tartışma başlamaz; her terimi tanımlamaya kalkmak sohbeti sonsuz bir tanım zincirine çevirebilir. Bu yüzden anlamadan kullanmak çoğu zaman kötü niyet değil, işbirliğinin gereğidir. Bu itirazı ciddiye alıyorum.
Yine de itiraz tezi tamamen çürütmez, çünkü ayrım sonuçların nerede durduğunda yatıyor. Ortak dili korumak için kullanılan bir terim cümlemizin yükünü taşımıyorsa sorun yoktur. Ama terim sonucu taşıyorsa ve onu anlamadan kullanıyorsak, sonucumuz başkasının öncüllerine bağlanır; biz o öncüllerin sorumluluğunu almadan sonuca katılmış oluruz.
Bu yüzden iki ölçüt öneriyorum. Birincisi, terimin cümlemizin hangi noktasında durduğuna bakmak: sonucu taşıyorsa anlamadan kullanmamalıyız. İkincisi, terimi kendi örneğimizle yeniden kurabiliyor muyuz, yani başkasının tanımını olduğu gibi yapıştırmadan yeni bir durumda uygulayabiliyor muyuz. Uygulayamıyorsak elimizdeki şey düşünce değil, ödünçtür. Ödünç almanın dürüst biçimi de, almış olduğumuzu açıkça söylemektir.
Ayrımı açmak gerekir. Bir kavramı kullanmanın iki ayrı yolu var: terimin cümledeki yerini ve tartışmadaki işlevini bilmek, ya da onun neyi taşıdığını, hangi koşulda doğru ya da yanlış uygulanacağını bilmek. Sohbette birincisi çoğu zaman yeter, çünkü cümle akar ve karşımızdaki de aynı biçimde kullanır. Ama ikincisi olmadan kurulan her cümle, terimin dolaşımdaki ortalama anlamına yaslanır ve bu ortalamanın öncüllerini kimse açıkça üstlenmemiştir.
Karşı görüş güçlü. Ortak bir sözcük dağarcığı olmadan tartışma başlamaz; her terimi tanımlamaya kalkmak sohbeti sonsuz bir tanım zincirine çevirebilir. Bu yüzden anlamadan kullanmak çoğu zaman kötü niyet değil, işbirliğinin gereğidir. Bu itirazı ciddiye alıyorum.
Yine de itiraz tezi tamamen çürütmez, çünkü ayrım sonuçların nerede durduğunda yatıyor. Ortak dili korumak için kullanılan bir terim cümlemizin yükünü taşımıyorsa sorun yoktur. Ama terim sonucu taşıyorsa ve onu anlamadan kullanıyorsak, sonucumuz başkasının öncüllerine bağlanır; biz o öncüllerin sorumluluğunu almadan sonuca katılmış oluruz.
Bu yüzden iki ölçüt öneriyorum. Birincisi, terimin cümlemizin hangi noktasında durduğuna bakmak: sonucu taşıyorsa anlamadan kullanmamalıyız. İkincisi, terimi kendi örneğimizle yeniden kurabiliyor muyuz, yani başkasının tanımını olduğu gibi yapıştırmadan yeni bir durumda uygulayabiliyor muyuz. Uygulayamıyorsak elimizdeki şey düşünce değil, ödünçtür. Ödünç almanın dürüst biçimi de, almış olduğumuzu açıkça söylemektir.
