- 21 Eki 2026
- 173
- 0
- 0
Markette fiyatı yanlış yazılmış bir ürünü kasada fark eden görevli çoğu zaman etiketi hemen değiştirmez. Önce not alır, sonra bir yerde bekler. Kusurun kimde olduğu burada da net değil: fark eden kişi bilmektedir, ama etiketi basan sistem onun elinde değildir. Bilim dergilerinde hatanın düzeltilmesi de benzer bir yoldan geçer. Yazar, hakemler, editör ve yayıncı arasında bir yazışma başlar ve bu bazen aylar sürer.
Bize bağlı olan, bildiğimizde ne yapacağımızdır. Bir araştırmacının bildiği bir hatayı saklaması ya da yazışmayı ertelemesi kişisel bir tercihtir ve hesabı ondan sorulabilir. Ama bu tercihin hangi koşullarda kolaylaştığı bize bağlı değildir: bir düzeltmenin dergi için prestij maliyeti, hatayı bulanın kariyerine zarar verebilmesi, yayın hızına duyulan baskı. Merton'un bilimin ortak mülkiyet ve örgütlü şüphe normları, düzeltmeyi neredeyse bir ahlaki zorunluluk gibi tarif eder. Uygulamada ise bu norm kurumsal teşviklerle yarışmak zorunda kalır.
Bence bu iki düzey birbirinin yerine geçmez. Hatayı bilmek ile düzeltmek arasındaki bağ kişiseldir, düzeltmenin hızı ise yapıya bağlıdır. Yapıyı suçlamak bireyi aklamaz, bireyi suçlamak da yapıyı görünmez kılmaz.
Bize bağlı olan, bildiğimizde ne yapacağımızdır. Bir araştırmacının bildiği bir hatayı saklaması ya da yazışmayı ertelemesi kişisel bir tercihtir ve hesabı ondan sorulabilir. Ama bu tercihin hangi koşullarda kolaylaştığı bize bağlı değildir: bir düzeltmenin dergi için prestij maliyeti, hatayı bulanın kariyerine zarar verebilmesi, yayın hızına duyulan baskı. Merton'un bilimin ortak mülkiyet ve örgütlü şüphe normları, düzeltmeyi neredeyse bir ahlaki zorunluluk gibi tarif eder. Uygulamada ise bu norm kurumsal teşviklerle yarışmak zorunda kalır.
Bence bu iki düzey birbirinin yerine geçmez. Hatayı bilmek ile düzeltmek arasındaki bağ kişiseldir, düzeltmenin hızı ise yapıya bağlıdır. Yapıyı suçlamak bireyi aklamaz, bireyi suçlamak da yapıyı görünmez kılmaz.