Açıklama Gücü Öngörü Gücünün Yerini Tutamaz

Açıklama ile öngörü aynı mantıksal kalıba oturur; ama bu, bir kuramı değerlendirirken ikisini eşit ağırlıkta saymamız gerektiği anlamına gelmez. Tezim şu: öngörü başarısı, açıklama başarısından daha güçlü bir kanıttır, çünkü kuram yanlış olsaydı başarısız olabilecek bir sınava tabi tutulur.

Hempel'in çerçevesini kısaca kurayım. Açıklamada bir olgu, genel yasalar ve başlangıç koşullarından mantıksal olarak çıkarılır. Öngörüde aynı yapı kullanılır; yalnızca sonuç henüz bilinmez. Biçim açısından fark yoktur. Bunu iki önermeyle ayırabiliriz:

1) Bir kuram zaten bildiğimiz bir olguyu açıklayabilir ve bunu olguya uyacak biçimde kurarak da yapabilir. Ayarlanabilir parametreler bunun en açık örneğidir.
2) Öngörü ise kuramın yanlış çıkabileceği bir sonuç ister. Sonuç gelmezse kuram zarar görür.

Buradan şu çıkar: açıklama başarısı, kuramın yanlış olma ihtimalini ancak zayıf biçimde azaltır. Einstein'ın genel görelilik kuramı Merkür'ün günberi kaymasını açıklamıştı, ama bu gözlem ortada zaten vardı. Işığın Güneş yakınından geçerken bükülmesi ise kuramın öngörüsüydü ve 1919 gözlemleri bu öngörüyü destekledi. Kuramın gücünü asıl bu ikinci adım gösterir.

Karşı görüş güçlü. Zamansal sıranın ölçüt olamayacağını savunanlar, öngörünün de yalnızca tarihsel bir ayrıntı olduğunu söyleyebilir. Yeni veri ile eski veri arasında mantıksal bir fark yoktur ve geçmiş verilere uydurulmuş bir kuram da doğru olabilir. Bu itiraz kısmen haklı. Ama bana göre burada ayrılan şey zaman değil, kuramın verilere olan ilişkisidir: kuram o veriyi görerek mi kuruldu, yoksa veriyi bilmeden ne diyeceğini önceden sınadı mı?

Sonuç olarak açıklama, bir kuramın makul olduğunu gösterebilir. Doğru olduğunu ise ancak yeni ve riskli öngörülerle sınayabiliriz.