Termometre Okuması Kuramdan Bağımsız Değildir

Bir termometreye bakıp üzerinde 37 yazdığını gören kişi, cıvanın yükselişini doğrudan görür gibi olur. Okuma gözün önünde gerçekleşiyor ve kuramdan bağımsız bir veri gibi duruyor. Ama cıvanın genleşmesinin sıcaklıkla orantılı olduğunu, skalanın hangi iki noktaya göre bölündüğünü ve camın içindeki hacmin sabit kaldığını bilmeden o çizgiye 37 demenin bir anlamı yok. Okuma, ölçüm kuramının içinde anlam kazanır. Burada bize bağlı olan ile olmayan ayrımı işe yarıyor. Cıvanın yükselmesi bize bağlı değil; ama o yükselişi sıcaklık olarak okumak, yani bir sayıya dönüştürmek, bizim kabul ettiğimiz bir yorum. Bu yorum da kuramın kendisidir. Demek ki gözlem tarafsız bir yüzey değil, kuramın önceden belirlediği bir biçim taşıyor. Karşı görüş burada güçlü bir noktaya dayanır. Aleti kuramdan bağımsız bir yolla, örneğin buzun ve kaynayan suyun bilinen noktalarıyla karşılaştırarak kalibre edebiliriz. Bu durumda okuma kuramı taşısa da sonuç kuramdan bağımsız biçimde sınanabilir. Bu itiraz ciddidir ve kuram yüklülüğünü yalnızca bir çarpıtma saymayı güçleştirir. Yine de bence yükleme yanılgıya yol açmak zorunda değildir. Önemli olan yükün görünür kılınabilmesidir. Termometrenin okuması kendi varsayımlarını açıkça ortaya koyabildiği ölçüde yanlışlanabilir bir veri olur. Gözlemin kuramla yüklü olması kuramı korumaya yetmez; yalnızca kuramın kendi yükünü açıkça taşımasını gerektirir.