Seçilmeyen Olanağın Adı: Kaybın Dili Üzerine

Bir seçim yaptığımızda elimizdeki olanaklardan bazıları, seçilmeyen yollar, hesaba girer ama çoğu zaman sessizce düşer. Ekonomistler buna fırsat maliyeti der: seçtiğimiz şeyin bedeli, bıraktığımız en iyi alternatiftir. Felsefi olarak ilginç olan ise bu bedelin nasıl konuşulduğudur. Aynı kaybı üç farklı cümleyle anlatabiliriz: “bu seçeneği kaybettik”, “bu seçenekten vazgeçtik”, “bu seçeneği bıraktık”. İlk cümlede kayıp dışarıdan gelmiş gibi durur; ikincisinde irade öne çıkar; üçüncüsünde ise bırakma eylemi sorumluluğu bize yükler. Kelimeler kaybı yalnızca tarif etmez, ne kadar ağır hissedileceğini de belirler.

Berlin’in negatif özgürlük dediği şey, bir engelin yokluğudur. Seçilmeyen bir olanak dışarıdan kapanmış olabilir, ya da yalnızca bizim tercihimizle bir kenara konmuş olabilir. Dil bu iki durumu çoğu zaman aynı sözcükle örter. “Kaybettik” demek, olanağın baştan bize ait olduğunu ve elimizden kaçtığını varsayar. Oysa bazı olanaklar hiçbir zaman bizim değildi; bunları kaybetmiş gibi konuşmak, yokluğu kayba çevirir.

Bence sorun, dilin özgürlüğü daraltması değil, seçimin geri dönülmez görünmesini ayrıştırmamıza izin vermemesidir. Bir seçenek kapanmış olabilir, ama seçimin kendisi yeniden adlandırılabilir. Kaybın dili, ne yaptığımızı değil ne yapmadığımızı konuşmaya yöneldiğinde pişmanlığı büyütür. Bu yüzden iki ayrı kullanımı birbirinden ayırmak gerekir: olanağı betimleyen kelimeler ile onu değerlendiren kelimeler farklı işler görür. Birincisi ne olduğunu söyler, ikincisi hüküm verir. Bu ayrım yapılmadan yalnızca “kayıp” sözcüğünü tartışmak, iki ayrı sorunu tek sepete koymak olur.