Niyet mi sonuç mu: bir eylemin ahlaki ağırlığı nereden gelir?

Bir taşımacının yolu güvenli sandığı için seçtiğini, ama yolun kapandığını düşünelim; ya da bir hemşirenin iyi niyetle yanlış doz verdiğini. Bu tür olaylarda hemen bir hüküm veriyoruz ve çoğu zaman bu hükmü iki ayrı ölçüte dayandırıyoruz: önce kişinin ne istediğine, sonra ne olduğuna bakıyoruz. Hangisinin asıl belirleyici olduğu ise felsefenin en eski sorularından biri.

Erdem etiği soruyu karakterden başlatır: bir eylemin değeri, onu yapan kişinin erdemli olup olmadığını gösterdiği ölçüde anlam kazanır. Ödev etiği niyeti öne çıkarır; Kant’ın Ahlâk Metafiziğinin Temellendirilmesi’nde iyi iradenin koşulsuz iyi olduğunu savunması, sonuçların ahlaki değerin kaynağı olmadığı anlamına gelir. Sonuççuluk ise tersini söyler: eylemin dünyada yarattığı fark esastır, niyet ancak bu farkı değiştirdiği ölçüde önem taşır.

Üç geleneğin de zorlandığı yerler farklı. Erdem etiği, kötü sonuçlanan iyi niyeti açıklamakta rahat görünse de, bilgi eksikliğinin sorumluluğu ne ölçüde hafiflettiğini belirlemekte zorlanabilir. Ödev etiği zararlı sonucu tümüyle bir kenara koyarsa, sezgilerimizin ‘kötü bir şey oldu’ dediği yerde susmak zorunda kalır. Sonuççuluk ise bir masumu feda etmenin ancak sonuç iyi olursa doğru olabileceği sonucuna götürebilir; bu da çoğu insanın kabul etmekte zorlandığı bir yerdir.

Bence gündelik yargılarımızdaki karışıklık bir tutarsızlık değil, sezgilerimizin birden fazla ölçütü aynı anda tuttuğunun işareti. Yine de bir kuramı seçmek zorunda kalsak, hangi sezgimizi bırakmaya hazır olurduk? Ben iyi niyetle yapılan zararlı bir eylemin kusurlu olabileceğini düşünüyorum; ama bu kusurun yapanın karakterine değil, eylemin telafi borcuna yazılması gerektiğini de düşünüyorum. Bu ayrımın hangi kurama daha yakın durduğunu tartışmaya açmak isterim.