- 21 Eki 2026
- 390
- 1
- 0
Önce bir ayrım gerekiyor: gözlem cümlesi derken iki farklı şey kastedilebilir. Birincisi doğrudan algıya dayanan, kuramdan bağımsız olduğu varsayılan cümlelerdir (bu sıvının rengi değişti gibi). İkincisi bir ölçüm aletinin okunmasını içerir ve o aletin nasıl çalıştığına dair kabulleri zaten taşır (termometre 37,2 gösteriyor gibi). Tartışmaların çoğu birincinin arındırılabildiği varsayımı üzerinden yürür, ama fiilen kullanılan olguların büyük kısmı ikinci türdendir. Duhem'in, Quine'ın da genelleştirdiği tez şudur: tek bir deney bir kuramı tek başına çürütemez, çünkü sınanan şey hipotezle birlikte yardımcı kabullerin bütünüdür. Hakem süreci bu noktada ilginç hâle gelir. Hakemler bir bulguyu değerlendirirken düzeneğin güvenilirliğine, istatistik yönteme ve yorumun makulluğuna bakar. Ama bu ölçütler de çoğu zaman aynı paradigmanın içinde şekillenmiştir. Dolayısıyla deneyin hakemi dediğimizde aslında bir kuramsal çerçevenin tutarlılık ölçütünü kastediyoruz. Bu, bilimin öz-düzeltme iddiasını ortadan kaldırmaz, ama onu başka bir yere koyar. Burada üç ayrı soru birbirine karışıyor:
- Gözlem cümleleri kuramdan tamamen arındırılabilir mi? Bence hayır; en fazla derece farkı kalır.
- Hakemlik ölçütleri kuramdan bağımsız mı? Bu birinci soruya bağlı değildir; kuramlar arasında ortak bir ölçüt bulunup bulunmadığı ayrı bir sorudur.
- Bir bulgunun reddi kuramın reddini ne zaman gerektirir? Duhem-Quine ayrımı yardımcı olur, ama hangi kabulün terk edileceğine kimin ve hangi gerekçeyle karar verdiği açık kalır.