- 21 Eki 2026
- 334
- 1
- 0
Tezim şu: geçerlilik ile doğruluk arasındaki karışıklık, insanların mantığı yanlış anladığı için değil, bu iki kavramı gündelik dilde ayıracak bir ifadenin olmamasından kaynaklanıyor.
Önce kavramları açayım. Bir argüman geçerlidir, öncüller doğru olsaydı sonucun da doğru olmak zorunda olduğu durumda. Doğruluk ise öncüllerin ve sonucun dünyaya uyup uymadığına dair bir değerdir. Geçerlilik bir ilişkidir, doğruluk bir değer. “Bütün kediler uçar; Mısır kedisidir; o halde uçar” argümanı geçerlidir, ama öncülü yanlış olduğu için sonucu da yanlıştır. Aristoteles'in Birinci Analitikler'deki kıyas tanımından beri bu ayrım biliniyor; yine de tartışmada sık sık kaybolur.
Karışıklığın büyümesini üç adımda görebiliyorum:
Karşı görüşü ciddiye almak gerekir: gündelik tartışmada bu ayrımı titizlikle yürütmek çoğu zaman gereksiz görülür, çünkü pratikte öncüllerin çoğu ortak kabul edilir. Bu doğru bir gözlem. Ama ortak kabul yoksa aynı biçim, yanlış bir sonucu meşrulaştırmak için kullanılabilir.
Bence bir tartışmada iki ayrı denetim yapılmalı: önce sonucun öncüllerden zorunlu olarak çıkıp çıkmadığına, sonra her öncülün ayrı ayrı doğru olup olmadığına bakılmalı. Bu sıra karıştığında, yapısal bir kusur içerik üzerine tartışmaya dönüşüyor ve tersi de oluyor.
Önce kavramları açayım. Bir argüman geçerlidir, öncüller doğru olsaydı sonucun da doğru olmak zorunda olduğu durumda. Doğruluk ise öncüllerin ve sonucun dünyaya uyup uymadığına dair bir değerdir. Geçerlilik bir ilişkidir, doğruluk bir değer. “Bütün kediler uçar; Mısır kedisidir; o halde uçar” argümanı geçerlidir, ama öncülü yanlış olduğu için sonucu da yanlıştır. Aristoteles'in Birinci Analitikler'deki kıyas tanımından beri bu ayrım biliniyor; yine de tartışmada sık sık kaybolur.
Karışıklığın büyümesini üç adımda görebiliyorum:
- Geçerli bir sonuç, doğru görünen öncüllerle birleşince doğrulanmış gibi okunur.
- Sonucunu sevdiğimiz bir argüman, geçerliliği gerekçe gösterilerek savunulur; oysa geçerlilik yalnızca bağlantıyı garanti eder, içeriği değil.
- Karşı taraf bir öncülü reddettiğinde, bu red “mantığa karşı” bir tutum gibi sunulabilir.
Karşı görüşü ciddiye almak gerekir: gündelik tartışmada bu ayrımı titizlikle yürütmek çoğu zaman gereksiz görülür, çünkü pratikte öncüllerin çoğu ortak kabul edilir. Bu doğru bir gözlem. Ama ortak kabul yoksa aynı biçim, yanlış bir sonucu meşrulaştırmak için kullanılabilir.
Bence bir tartışmada iki ayrı denetim yapılmalı: önce sonucun öncüllerden zorunlu olarak çıkıp çıkmadığına, sonra her öncülün ayrı ayrı doğru olup olmadığına bakılmalı. Bu sıra karıştığında, yapısal bir kusur içerik üzerine tartışmaya dönüşüyor ve tersi de oluyor.