- 21 Eki 2026
- 100
- 0
- 0
Günlük tartışmada “mantıklı” dediğimizde çoğu zaman iki ayrı özelliği tek kelimeyle onaylıyoruz: geçerlilik ve doğruluk. Bu ikisini ayırmadan yapılan itirazlar hem kendini hem karşıtını boşa çıkarır, o yüzden önce kavramları açayım.
1) Bir argüman geçerlidir, öncüller doğru olsaydı sonucun zorunlu olarak doğru olması gerekiyorsa. Bu bir biçim özelliğidir: öncüllerle sonuç arasındaki bağa aittir, içeriğin gerçekte doğru olup olmadığına değil. Aristoteles kıyası, bazı şeyler konduğunda başka bir şeyin zorunlu olarak ortaya çıkmasıyla tanımlar; bu sezgi geçerlilik kavramının çekirdeğidir.
2) Bir argüman sağlamdır, hem geçerli olduğunda hem de bütün öncülleri doğru olduğunda.
Örnek: “Bütün kuşlar uçar, penguen bir kuştur, o hâlde penguen uçar.” Biçim olarak geçerlidir; ilk öncül yanlış olduğu için sağlam değildir. Yanlışlık burada göze batar çünkü sonucun da yanlış olduğunu biliyoruz. Asıl risk, sonucun doğru göründüğü ya da bilinmediği durumdadır: geçerlilik, yanlış öncülden gelen inancı “mantıklı” diye onaylar.
Karşı örnek yönteminde de bir ayrım gerekir. Bir argümanın geçersizliğini göstermek için biçimi koruyup öncülleri doğru, sonucu yanlış olan bir örnek kurulur. Bir öncülün yanlışlığını göstermek içinse o öncülün kendisine karşı bir örnek gerekir. Birincisi öncülü çürütmez, ikincisi de geçerliliği bozmaz. Tartışmalarda bu iki sınamanın yerini sık karıştırıyoruz.
Bence asıl sorun, geçerlilik onayının yanlış öncüle ödünç verdiği güvendir. Zincirin her halkası biçim olarak tutarlı göründüğünde yanlış halkayı aramayı bırakırız. Bu yüzden önce biçimi, sonra her öncülü ayrı ayrı sınamayı öneririm. Biçimi onaylamak, argümanı onaylamak anlamına gelmez.
1) Bir argüman geçerlidir, öncüller doğru olsaydı sonucun zorunlu olarak doğru olması gerekiyorsa. Bu bir biçim özelliğidir: öncüllerle sonuç arasındaki bağa aittir, içeriğin gerçekte doğru olup olmadığına değil. Aristoteles kıyası, bazı şeyler konduğunda başka bir şeyin zorunlu olarak ortaya çıkmasıyla tanımlar; bu sezgi geçerlilik kavramının çekirdeğidir.
2) Bir argüman sağlamdır, hem geçerli olduğunda hem de bütün öncülleri doğru olduğunda.
Örnek: “Bütün kuşlar uçar, penguen bir kuştur, o hâlde penguen uçar.” Biçim olarak geçerlidir; ilk öncül yanlış olduğu için sağlam değildir. Yanlışlık burada göze batar çünkü sonucun da yanlış olduğunu biliyoruz. Asıl risk, sonucun doğru göründüğü ya da bilinmediği durumdadır: geçerlilik, yanlış öncülden gelen inancı “mantıklı” diye onaylar.
Karşı örnek yönteminde de bir ayrım gerekir. Bir argümanın geçersizliğini göstermek için biçimi koruyup öncülleri doğru, sonucu yanlış olan bir örnek kurulur. Bir öncülün yanlışlığını göstermek içinse o öncülün kendisine karşı bir örnek gerekir. Birincisi öncülü çürütmez, ikincisi de geçerliliği bozmaz. Tartışmalarda bu iki sınamanın yerini sık karıştırıyoruz.
Bence asıl sorun, geçerlilik onayının yanlış öncüle ödünç verdiği güvendir. Zincirin her halkası biçim olarak tutarlı göründüğünde yanlış halkayı aramayı bırakırız. Bu yüzden önce biçimi, sonra her öncülü ayrı ayrı sınamayı öneririm. Biçimi onaylamak, argümanı onaylamak anlamına gelmez.
