Erich Fromm - İnsandaki Yıkıcılığın Kökenleri

Hayvanlar arasındaki, özellikle de primatlar arasındaki saldırganlığı incelerken, bunların kendi yaşam çevrenleri içinde yaşarken gösterdikleri davranışlar ile tutsaklık koşulları altındaki, yani esas olarak hayvanat bahçelerindeki davranışları arasında bir ayırım yaparak işe başlamak önemlidir. Gözlemlerin ortaya koyduğuna göre, yaban ortamı içindeki primatlar çok az saldırganlık gösterirler, oysa hayvanat bahçesindeki primatlar aşırı bir yıkıcılık ortaya koyarlar.
Bu ayırım, insan saldırganlığının anlaşılması açısından temel önem taşır; çünkü insan, bu zamana kadarki tarihinde, i.ö. 5000 yılına kadar olan avcılarla yiyecek toplayıcılar ve ilk tarımcılar hariç,

Avcı-yiyecek toplayıcılar ve ilk tarımcılar gibi en az uygarlaşmış toplumların daha gelişmiş toplumlardan daha az yıkıcılık ortaya koydukları gerçeği, yıkıcılığın insan doğasının bir parçası olduğu görüşünü yalanlamaktadır.

ictenlik'in ayrımını okurken aklıma Golding'in Sineklerin Tanrısı geldi. Romandaki çocuklar yetişkin düzeninden koparılıp ıssız bir adaya düştüğünde şiddet birden ortaya çıkmıyor gibi; önce bir ritüel, bir kabile kimliği, bir maske var. Fromm'un iyi huylu ve kötü huylu saldırganlık ayrımı burada işe yarar mı, yoksa Golding'in çocukları kötü huylu tarafın kurgusal bir örneği mi? Bana kalırsa romanın asıl sorusu, kuralların çöktüğü yerde insanın neyi kendine yasaklamadığı.