Dinî Bir İfadenin Anlamı Kullanımda Biter, Doğruluğu Orada Bitmez

Bir semâ salonunda dışarıdan bakan biri dönen dervişleri ilk bakışta bir dans olarak okuyabilir. Hareketin ritmi, neyin sesi ve başlığın açısı bir koreografiye benzer. Topluluk içinse aynı hareket ibadettir ve anlamı bu ortak kullanımda kurulur. Wittgenstein'ın anlamı kullanımda arayan çözümlemesi bu sahneyi açıklamaya yetiyor gibi görünür.

Bence yetmez. Kullanım bir ifadenin ne anlama geldiğini gösterir, ama önermenin doğru olup olmadığını söylemez. Topluluğun 'Hakk'ın tecellisi' gibi bir ifadeyi tutarlı biçimde kullanması, o ifadenin içeride işlediğini gösterir, dışarıdan değerlendirilebileceğini değil. Dinî dilin kendi dilbilgisine sahip olduğunu savunan görüş bu ayrımı haklı olarak vurgular: dinî ifadeyi bir fiziksel olgu gibi sınamaya kalkmak onu yanlış kategoriye sokar. Bu itiraz ciddidir; yine de yalnızca kullanım sayesinde bir ifadenin anlamlı sayılabildiğini kabul ederiz.

Ama anlamın kullanımda kurulması, doğruluğun da orada kurulduğu anlamına gelmez. Kullanım, dinî önermelerin tutarlılığını ve topluluk içi pratiği değerlendirmeye yarar; dünyaya dair bir iddiası olan ifade için ise başka bir zemin gerekir. Aksi hâlde dinî dil ya her eleştiriden korunur ya da anlam, kullanımın kendisine hapsolur.