Denetim Ayrımı, Kayıp Karşısında Üzüntüyü Silmez, Yalnızca Yönünü Değiştirir

Bir yakınımızı uzun bir hastalığın ardından kaybettiğimizi düşünelim. Cenazede gözleri dolmuş birine 'bu senin elinde değil, üzülme' demek doğru gibi görünür ama yetersiz kalır. Epiktetos'un ayrımı burada açıktır: olay elimizde olmayandır, ona verdiğimiz yargı ise bize aittir. Üzüntü de büyük ölçüde bu yargıdan doğar: değerli bir şeyin elimizden gittiğine dair bir hüküm. Demek ki yargı sağlam kurulursa üzüntünün yönü de değişebilir.

Ama yargı yalnızca bilinçli bir hüküm değildir. Stoacılar yargıdan önce gelen ilk hareketlerden söz eder: göğsün sıkışması, boğazın düğümlenmesi, gözün dolması. Bunlar bize sorulmadan gelir ve akıl ne kadar çalışırsa çalışsın bir anda silinmez. Bu yüzden kaybın ilk anında üzülmek bir hata değildir; elimizde olan, bu ilk hareketin ardından verdiğimiz onaydır. Kayıp karşısında üzüntü ile acı çekmek tam bu noktada ayrılır. Karşı görüş, üzüntünün bir yargı bile olmadığını, sevginin doğal bir tepkisi olduğunu ve onu yargılamanın sevgiyi incitmek olacağını söyler. Bu itiraz ciddidir, çünkü sevgiyi tümüyle denetime bağlamak insanı soğuk bir yere iter. Yine de ben, üzüntünün kendisini değil, ona eşlik eden hükmün yönünü değiştirmenin mümkün ve gerekli olduğunu düşünüyorum. Üzüntü kalabilir; ama yalnızca kaybın ağırlığını gösteriyorsa, onu bize bir yük olarak yüklemiyorsa.