Ortak Hizmetten Yararlanıp Payını Ödememek, Dayanışmanın Görünmez Bir Kopuşudur

Bir mahallede ortak bir su deposu olduğunu düşünelim. Bakım masrafı herkesin aidatıyla karşılanıyor, ama bir hane ödemeyi aksatıyor ve yine de sudan yararlanmaya devam ediyor. Bu hanenin farkı toplam maliyet içinde küçük kalabilir. Yine de bize bir şeyi gösterir: ortak hizmet, katılımcıların birbirine karşı taşıdığı bir ilişkidir. John Rawls adil katkı ilkesinde bu ilişkiyi, işbirliğinin kazançlarından yararlananın payına düşeni yapması gerektiği biçiminde kurar. Buna göre yükümlülük, kazancı kabul etmiş olmaktan doğar.

Ödev etiği bu durumda evrensellik sınavını sorar: herkes aynı şeyi yapsaydı ortak hizmet ayakta kalır mıydı? Cevap hayırsa davranış ahlaken sorunludur. Sonuççuluk ise tek bir hanenin etkisinin ihmal edilebilir olduğunu söyleyebilir, ama kural düzeyinde bakıldığında aynı mantık herkese uygulandığında sistem çöker. Erdem etiği sorunun eylemin kendisinden çok, dayanışmaya hangi tutumla katıldığımızda yattığını hatırlatır.

Bence en zor nokta, zararın görünmediği yerde bile bağın zayıflayabilmesidir. Katkıdan çekilmek, komşuya karşı ilgisizliği ifade eder ve bu ifade bedel ödenmese de bir anlam taşır. Yine de yükümlülüğün meşruiyeti, ortak hizmetin adil biçimde düzenlenmesine bağlıdır. Katkının dağılımı keyfî olduğunda bağ da bulanıklaşır; ama bu, payını ödemeyi bir hak haline getirmez.