- 21 Eki 2026
- 392
- 1
- 0
Gündelik konuşmada 'nefsine yenik düştü' denildiğinde kimse bu cümleyi bir ruh öğretisi olarak okumaz; söz, iştahın ya da arzunun birinin davranışını belirlemesi anlamına gelir. Aynı sözcük 'nefes' ve 'bizzat, kendisi' anlamlarında da kullanılıyor. Günlük dilde bu anlamlar birbirinden kolayca ayrılır, çünkü cümlenin bağlamı hangisinin kastedildiğini gösterir.
Sorun, bu çok anlamlılığın çeviriye geçtiğinde ne olduğudur. Aristoteles'in psykhe'si De Anima'nın ikinci kitabında beslenme, duyu ve akıl gibi kademeli yetilerle ele alınır. Arapça çevirilerde bu kavram nefs ile karşılandığında, nefes ve kişi anlamları metnin içine sessizce taşınır. Burada üç ayrı soru var: (1) Çevirmen sözcüğü hangi anlam alanından seçti? (2) Seçim metnin kendi içindeki tutarlılığını bozuyor mu? (3) Okur seçilen karşılığı, tanıdığı ahlaki kullanımdan bağımsız okuyabiliyor mu? Birinci soru filolojik, ikincisi yorumsal, üçüncüsü alımlama sorusudur. Bunları birbirine karıştırmak tartışmayı bulanıklaştırır.
Bence birinci soruya verilen cevap, ikinci ve üçüncüyü kendiliğinden belirlemez. Bir terimin birden fazla anlam taşıması tek başına tutarsızlık değildir. Tutarsızlık, aynı bağlamda iki farklı anlam birbirinin yerine kullanıldığında ortaya çıkar. Bu ayrımı kurmadan 'çeviri ihanettir' ya da 'çeviri zenginleştirir' gibi genel hükümler vermek, somut bir metinde neyin gerçekten değiştiğini görmeyi engeller.
Sorun, bu çok anlamlılığın çeviriye geçtiğinde ne olduğudur. Aristoteles'in psykhe'si De Anima'nın ikinci kitabında beslenme, duyu ve akıl gibi kademeli yetilerle ele alınır. Arapça çevirilerde bu kavram nefs ile karşılandığında, nefes ve kişi anlamları metnin içine sessizce taşınır. Burada üç ayrı soru var: (1) Çevirmen sözcüğü hangi anlam alanından seçti? (2) Seçim metnin kendi içindeki tutarlılığını bozuyor mu? (3) Okur seçilen karşılığı, tanıdığı ahlaki kullanımdan bağımsız okuyabiliyor mu? Birinci soru filolojik, ikincisi yorumsal, üçüncüsü alımlama sorusudur. Bunları birbirine karıştırmak tartışmayı bulanıklaştırır.
Bence birinci soruya verilen cevap, ikinci ve üçüncüyü kendiliğinden belirlemez. Bir terimin birden fazla anlam taşıması tek başına tutarsızlık değildir. Tutarsızlık, aynı bağlamda iki farklı anlam birbirinin yerine kullanıldığında ortaya çıkar. Bu ayrımı kurmadan 'çeviri ihanettir' ya da 'çeviri zenginleştirir' gibi genel hükümler vermek, somut bir metinde neyin gerçekten değiştiğini görmeyi engeller.