Katile yalan söylemek doğru olabilir, ama yalan iyi bir şey değildir

Bir arkadaşınız evinizde saklanıyor. Kapıya biri geliyor, arkadaşınızı öldürmek istediğini açıkça söylüyor ve onun nerede olduğunu soruyor. Kant bu durumda bile doğruyu söylemek gerektiğini savunan bir deneme yazdı. Bence bu sonuç yanlış, ama yanlış olan şey yalanın tek başına ahlaken kabul edilebilir olduğu iddiası değil. Bu vakada yalan iyi bir şey değildir; iki kötü seçenek arasında masumun canını koruyan, daha az kötü bir eylemdir. Tezim şu: katile yalan söylemek doğru olabilir, ama bunun nedeni yalanın erdem olması değil, bu durumda bir insanın hayatını korumanın öncelikli bir yükümlülük olmasıdır.

Kant'ın evrenselleştirme testi yalanı bir ilke olarak kabul edilemez kılar: herkes zor anda yalan söylerse söz güvenini yitirir. Bu kaygı ciddi, ama vakayı ilke düzeyinde kapatmak, arkadaşınızın kaderini bir cümlenin doğruluğunun önüne koymak anlamına gelir. Sonuççu cevap daha kolay görünür, ama onun zorlandığı yer de burada: sonuç iyiyse yalan iyidir dediğinde, yalanın alışkanlığa dönüşmesinin ve güveni aşındırmasının hesabını yapmaz. Aristoteles'in phronesis anlayışı ise kuralı değil, o anın koşullarını gören bir yargıyı önerir. Bu, bağlam değişirse cevabın da değişebileceğini kabul etmek demektir ve konuda en tutarlı yol gibi duruyor.

Bu yaklaşımın zayıf noktası, erdemli insanın yalan söylemez diyenin bu sınırda ne diyeceğidir. Aristoteles'e göre erdemli kişi kuralı değil durumu görmelidir, ama yargı yanlış kullanılırsa her yalanı meşrulaştırabilir. Yine de bir kuralın kırılmasını gerektiren bir durum varsa, o kuralın ihlali bir hak değil, bir zorunluluk olarak anlaşılmalıdır; yalan da bu zorunluluğun bedeli olarak kalır.