Gözün yetmediği yerde kanıt nerede başlar?

Akşam mutfağa girip ocağın yanıp yanmadığını anlamak için bir şeye ihtiyacımız olmaz; elimizi yaklaştırır, sıcaklığı hissederiz. Gözle görmek çoğu zaman bu işin yalnızca bir kısmıdır. Peki ya ocak tamamen kapalı olsaydı ve yalnızca bir termometrenin değişen okumasına bakıp içeride bir ısı kaynağı olduğunu söyleseydik? Termometreyi kanıt saymak için onun yanlış okumadığını nereden bileceğiz?

Bilim tarihinde buna en bilinen örnek atomlardır. Jean Perrin'in sıvılarda asılı duran küçük parçacıkların rastgele titreşimini ölçtüğü deneyler, farklı yollardan hesaplanan sayıların birbirini tutmasını sağlamıştı. Ama bu, atomu görmek anlamına gelmiyordu; gözlenen hareketin atomlarla hesaplanabilir olduğunu gösteriyordu. Buradan iki soru çıkıyor: Kuram gözlemi açıklıyor mu, yoksa gözlemi kendi kuramımızın içinde mi okuyoruz?

Bence doğrudan gözlenememek, bir varlığın kuramsal işlevini tek başına zayıflatmaz. Zayıflatan, o varlığın birbirinden bağımsız yollarla aynı sonuca götürdüğünün gösterilememesidir. Yani kanıtı tek bir ölçümde değil, bağımsız yolların kesiştiği yerde arıyorum. Bu çizgi sizce nerede bitiyor: iki bağımsız ölçüm yeter mi, yoksa varlığa müdahale edip onu değiştirebilmek mi gerekir?