Hızlı yargı önce gelir, gerekçe sonradan kurulur

Bir resmin önünde durduğumuzda çoğu zaman önce hoşlanır ya da hoşlanmayız, sonra neden öyle hissettiğimizi aramaya başlarız. Kant'ın Yargı Gücünün Eleştirisi'nde ayırdığı beğeni yargısı tam da bu sırayı anlatır: beğeni, bir kavrama dayanmadan verilir ve yine de herkesten aynı onayı bekler. Yani hızlı yargı kavramsız, ama iddiası evrensel bir yargıdır. Bu, gerekçenin sonradan gelmesini bir sahtelik saymayı gerektirmez; gerekçe, ilk hissin hangi ölçüyle paylaşılabilir hâle geldiğini gösterir.

Buradan ilginç bir sonuç çıkıyor. Bir şarkının ilk akoru bizi durdurduğunda, o duruşun kendisi bir yargıdır ama henüz bir argüman değildir. Sonradan 'ritim çok düzenli' ya da 'nakarat beklenmedik yerde' diye konuşmaya başladığımızda, ilk tepkiyi düzeltmiyoruz; ona bir dil kazandırıyoruz. Dolayısıyla soru, hızlı yargının yavaş akla ne zaman dönüştüğü değil, dönüşümün tepkiyi bizden alıp almadığıdır. Bence almıyor, ama yalnızca gerekçeyi bir savunma gibi değil bir tartışma davetiyesi gibi kurarsak.

Kant'ın sınırı burada işe yarıyor: beğeni tartışılamaz değil, ama kavramla kanıtlanamaz. Bu yüzden kendi ilk tepkimizi yeniden kurmaya çalışmak yerine, aynı eserde başkalarının neyi gördüğünü dinlemeye açık kalmak gerekiyor.