Doğal Manzara Beğenisi ve Kültürel Öğrenme

Bir akşam üstü güneş denize ya da bir vadinin ardına inerken çoğu insan yürüyüşünü yavaşlatıp durur. Bu duruş bize öğretilmiş bir şey gibi görünmüyor. Kant'a göre güzel bulduğumuz bir şeyi beğenirken onun var olup olmadığıyla ilgilenmeyiz; hoşnutluğumuz çıkardan bağımsızdır, yine de herkesten onay bekleriz. Bu bekleyişin bir manzara karşısında da geçerli olup olmadığı konunun asıl düğümü. On sekizinci yüzyılın İngiliz gezginleri bu düğümü pratik bir yolla çözmeye çalışıyordu. Claude Lorrain'in manzara resimlerine benzeyen görüntüleri yakalamak için hafif karartılmış, küçük bir dışbükey ayna, yani Claude camı taşırlardı; ağaçlar, su ve ışık bu çerçevede tablo gibi toparlanırdı. Gombrich'in görme üzerine düşüncesi burada işe yarar: görme hazır şemalarla birlikte işler. Gezgin önce ressamın dilini öğrenmiş, sonra doğaya o dille bakmıştır. Bana göre iki katmanı ayırmak gerekiyor. Dağın yüksekliğinin ya da ufkun genişliğinin uyandırdığı ilk sarsıntı büyük ölçüde ortak görünüyor; bunu salt kültürel alışkanlığa indirgemek, insanın algısında zaten var olan bir şeyi görmezden gelmek olur. Ama bu manzarayı güzel ya da pitoresk olarak adlandırmak ikinci bir katman kuruyor. Kant'ın evrensel iddiası bence birinci katmanda sağlam; ikincisi ise öğrenilmiş bir dille ancak sınanabilir.