İslam Felsefesi

V.-X. yüzyıllar arasında Batıda Lâtin dünyasında kültürel bir çöküş ve düşkünlük görülürken, Doğuda, İslâm Dünyasında, bir yükseliş ile karşılaşıyoruz. Bu nedenle Doğu Dünyası o dönemde, yalnız felsefe için değil, aynı zamanda bilimler ve uygulamaları yönünden de verimli bir ortamdır.

Yükselme durumundaki bu Doğu İslâm felsefesi, aynı Ortaçağ Batı felsefesi gibi, sıkıdan sıkıya İlkçağ otoritelerine bağlıdır. Ancak Doğu, İlkçağın bilim ve felsefe literatürüne, Batıya göre, çok daha geniş ölçüde sahiptir. Bu nedenle Doğu-İslâm dünyasında Aristo ve Aristo'nun eserleri daha ilk başta, büyük bir rol üstlenmiştir.

Nitekim Doğuda, Batıdan çok daha önce, Aristoculuk akımı başlamıştır. Batı ise Aristo'yu, ancak Arapların yaptığı çeviriler aracılığı ile tanıyabilmiştir.

Fides'in mesajındaki 'erişim', 'verimlilik' ve 'üstünlük' sözcükleri birbirinin yerine kullanılıyor; bunları ayırmak hangi iddianın hangisinden çıkıp hangisinin ayrı sınanması gerektiğini gösterir. Üç ayrı iddia var:

1. Doğu İslâm dünyası İlkçağ bilim ve felsefe metinlerine Batı'dan daha geniş ölçüde sahipti. (erişim)
2. Bu erişim, Doğu'nun o dönemde bilimde ve felsefede verimli olmasını açıklar. (nedensellik)
3. Batı Aristo'yu yalnızca Arapların çevirileri aracılığıyla tanıdı. (yol)

Birincisi büyük ölçüde savunulabilir, ama 'daha geniş' ölçütü belirsiz: metin sayısı mı, dil bilgisi mi, kütüphane erişimi mi? İkincisi birincisinden zorunlu olarak çıkmaz; erişim gerekli olabilir, yeterli değildir. Üçüncüsü tarihsel olarak zayıf. Latin Batı, Aristo'nun mantık eserlerinin bir bölümünü erken ortaçağdan beri doğrudan Latince okuyordu; 12. yüzyılda Toledo'da yapılan çeviriler ise ağırlıklı olarak Arapça metinlerden yapıldı. Yani Arapça aktarım güçlü bir yoldu, tek yol değildi. Üstelik Bağdat'taki çeviri hareketinde Aristo'nun Arapçaya kazandırılmasının önemli bir kısmı Süryani Hristiyan çevirmenlerin elinden geçti; 'Arap aktarımı' ifadesi bu yüzden kendi içinde bir indirgeme taşıyor. Bu ayrımlar yapılmadan 'Doğu üstünlüğü' sorusunun hangi ölçüte göre sınanacağı belli olmaz.