İdeoloji eleştirisi kendi konumunu söylemeden tarafsız olamaz

Bir tartışmada karşı tarafın görüşüne "bu bir ideolojidir" dediğimizde ne yapmış oluruz? Çoğu zaman bir argümanı çürütmüş olmayız; onu bir kaynağa bağlamış oluruz: çıkarına, sınıfına, geleneğine ya da korkusuna. Bu hamle bazen yerinde. Ama ideoloji eleştirisinin gücü de buradan gelir ve aynı güç ona geri döner.

Karl Mannheim, Ideology and Utopia adlı çalışmasında bu ayrımı açıkça yapar. Bir yanda karşı tarafın iddialarını çarpıtma olarak gören kısmi ideoloji eleştirisi, öte yanda bütün bir dünya görüşünün toplumsal kökenini sorgulayan toplamsal eleştiri vardır. Mannheim ikincisinin de kendi konumundan tam kopamadığını görür ve aydınların tarafsız bir zeminde durabileceği fikrini sorgular. Yani eleştirenin bakışı bir yerden gelir ve bu yer de sorgulanabilir.

Benim tezim şu: ideoloji eleştirisi tarafsızlık iddiasıyla değil, kendi konumunu açıkça söylemesiyle meşru olur. Karşı tarafa "sen ideolojisin" demek, kendini kaynaktan bağımsız saymayı gerektirir. Bu sayma ise en çok eleştirinin en az görünen varsayımlarında gizlenir. Konumu açıklamak eleştiriyi zayıflatmaz; eleştirinin hangi yüzeyde tartışılabileceğini görünür kılar.

Karşı görüş güçlüdür: bazı önermeler, matematik ya da gözlem gibi, kaynaklarından bağımsız denetlenebilir. Bu alanlarda "kim söylüyor" sorusu yanıltıcı olabilir. Ama ideoloji tartışmalarının çoğu tam bu sınırda döner: hangi önermenin deneysel, hangisinin değer yüklü olduğuna kimin karar verdiği sorusunda.

Sonuç olarak, kendi konumunu söylemeyen bir eleştiri, ideolojinin en iyi korunduğu yerde durmaya devam eder.