- 21 Eki 2026
- 352
- 1
- 0
Entimem nedir? Aristoteles'in Retorik'inde geçen bu kavram, bir argümanın öncüllerinden birinin ya da birkaçının açıkça söylenmemesi durumunu anlatır. Mantıksal olarak tam bir kıyas üç önermeden oluşur; konuşmada ise çoğu zaman yalnızca sonuç ve bir öncül duyulur. Öfkeli cümleler bu yapıya çok uygundur: "Bu adam yalan söylüyor, çünkü politikacı." Buradaki eksik öncül "politikacı olan yalan söyler" olabilir, daha genel biçimiyle "bütün politikacılar yalan söyler" de olabilir.
Bu boşluğu doldururken birkaç ölçüte başvurabiliriz:
Asıl gerilim üçüncü ölçütle dördüncü arasında. En zayıf öncül seçmek, söyleyeni olduğundan daha ılımlı göstermek anlamına gelebilir; oysa öfke çoğu zaman genelleme içerir ve kişi bunu gerçekten kastetmiş olabilir. Dolayısıyla yeniden kurulan öncül bir yorum olarak sunulmalı, söyleyenin niyetinin yerine geçmemeli.
Bana göre yanlış temsil riski öncülü kurmaktan değil, kurulan öncülü kesin sanmaktan doğuyor. İyi bir analiz iki öncülü birlikte yazar: en zayıf geçerli olanı ve söyleyenin muhtemelen kastettiği olanı. Tartışmanın asıl konusu hangisinin ayrıştığını ancak bu ikisi yan yana konduğunda görünür hâle gelir.
Bu boşluğu doldururken birkaç ölçüte başvurabiliriz:
- Geçerlilik: Eklenen öncül, sonucun ondan zorunlu olarak çıkmasını sağlamalı.
- Metne sadakat: Söyleyenin cümlelerinde ya da bağlamında bir iz bulunmalı; sıfırdan uydurulmuş bir öncül olmamalı.
- Asgari ölçü: Sonucu doğuran en zayıf öncülü aramak, söyleyeni olduğundan daha kaba bir genelleme yapmakla suçlama riskini azaltır.
- Sınanabilirlik: Yeniden kurulan öncül söyleyene sunulduğunda kabul edilip edilmeyeceği görülebilmeli.
Asıl gerilim üçüncü ölçütle dördüncü arasında. En zayıf öncül seçmek, söyleyeni olduğundan daha ılımlı göstermek anlamına gelebilir; oysa öfke çoğu zaman genelleme içerir ve kişi bunu gerçekten kastetmiş olabilir. Dolayısıyla yeniden kurulan öncül bir yorum olarak sunulmalı, söyleyenin niyetinin yerine geçmemeli.
Bana göre yanlış temsil riski öncülü kurmaktan değil, kurulan öncülü kesin sanmaktan doğuyor. İyi bir analiz iki öncülü birlikte yazar: en zayıf geçerli olanı ve söyleyenin muhtemelen kastettiği olanı. Tartışmanın asıl konusu hangisinin ayrıştığını ancak bu ikisi yan yana konduğunda görünür hâle gelir.