Çeviri Bir Kelimeyi Değil, Kelimenin Çevresini Taşır

Fado şarkılarında saudade sözcüğü geçtiğinde Türkçedeki en yakın karşılık çoğu zaman özlem olarak konur. Sözlük eşdeğeri doğru görünür, ama kelimenin asıl yükü şarkının kendisinde taşınır: uzun ve ağır bir nefes, liman kenarında geç bir saat, dinleyenin de bu ağıtta kendine bir yer bulması. Çeviri bu sahneyi sayfaya geçirmez, yalnızca sözü geçirir.

Aynı durum Türkçedeki hasret için de geçerli. Türkü ve ağıtlarda hasret, sazın, uzak dağın ve bekleyen kapının oluşturduğu bir sahneyle birlikte gelir. Onu özlem diye çevirdiğimizde kelime karşılığını bulur, ama bekleyişin ritmi ve kimin neyi beklediği çoğu zaman düşer.

Bence bu, anlamın kullanımda yaşadığı fikrinin güçlü bir kanıtı. Wittgenstein’ın bir sözcüğün anlamını dildeki kullanımında aradığını hatırlarsak, çeviride aslında bir kullanım ağının yer değiştirdiğini görürüz. Benjamin’in çeviriyi kopya olarak değil, kaynak dilin bir yönünü yeni bir dilde açma çabası olarak düşünmesi de aynı yöne işaret eder. Sözlük çevirisi sözcüğü taşır; kullanım çevresi ancak çevirmenin seçtiği cümlelerde, ritimde ve bağlamda yaşayabilir.

Karşı görüş güçlü bir noktaya dayanır: anlam sözlükte ve kavramda sabittir, ve birçok şeyi kullanım dışında da kavrayabiliriz. Yine de saudade’ı bir kavram olarak anlamakla onun sesini duymak aynı şey değildir. Bence çeviri kelimeyi değil, kelimenin yaşadığı yeri taşır.