İdeoloji Eleştirisinin Ölçütü Nerede Duruyor?

Bir tartışmada karşı görüşü zaten ideolojik diye bir kenara koymak çok kolay. Gazete yorumlarında, aile sofralarında, forumlarda bu cümleyi hepimiz duymuşuzdur. Hızlı bir teşhis gibi görünür, ama teşhis koyanın elinde ne olduğuna bakmak gerekir.

Teşhisin dayandığı şey bir ölçüttür: neyin ideoloji, neyin tarafsız gözlem sayılacağını ayıran cetvel. Bu cetvel bize bağlı bir şeydir; seçebilir ve açıkça söyleyebiliriz. Epiktetos'un Enchiridion'un başındaki ayrımı burada hatırlamak yararlı: bize bağlı olan yargımızdır, bize bağlı olmayan sonuçtur. İdeoloji eleştirisinde yargı, ölçütü seçmektir. Ölçüt bir ideolojinin içinden alınıp dışarıdan gelirmiş gibi sunulursa, eleştiri bir ideolojinin ötekine karşı yürüttüğü savaşa döner.

O hâlde sorulacak soru bu görüş ideolojik mi değil, bu ayrımı yapan ölçüt nereden geliyor ve kendini nasıl savunuyor olmalı. Bu soru eleştirenin kendi konumuna da yöneltilebilir. Hiçbir ölçüt havada asılı durmaz; her ölçüt bir yerden gelir. Bu, eleştiriyi çürütmez, ama eleştirenin kendini ideolojisiz ilan etmesini engeller.

Bence eleştirinin gücü bu açıklıkta. Karşı tarafı ideolojik bulmak, kendi tarafını görünmez kılmanın en kısa yolu. Ölçü karşı görüşe uygulandığı kadar kendi duruşa da uygulanabildiğinde işini yapmış olur.